3 minuten

Column: Menno Hurenkamp vanuit Moskou

Tijd voor cultuur. Wie is Nikita Michalkov? Kruis Paul Verhoeven met Harry Mulisch met Frits Bolkestein met Marte Röling. En dan met extra zijspiegels, antennes en lampjes. Want het is Rusland: alle persoonlijkheden zijn een tikje groter dan in Nederland. Nikita Michalkov is filmer, zoon van de schrijver die de tekst van alle Sovjet- en Russische volksliederen tussen 1941 en 2008 schreef en huisvriend van Vladimir Poetin. Met ongekende bombarie ging in april zijn film ‘Burnt by the sun, deel twee’ in premiere – in het Kremlin. Geen neuzelende Thom Hofman tussen de perkjes op het Rembrandtplein, maar 6000 man internationele jetset in het paleis van de Tsaren.

Het verhaal is het vervolg op de film waarmee Michalkov in 1994 een Oscar won. De daarin geëxecuteerde held blijkt in deel twee weer te leven. En dat is maar een van de vele historische curiositeiten waarover de Russische kritiek daags na de premiere kritiek woedend de staf brak. Al na een week was de film nagenoeg uit alle bioscopen verdwenen. De duurste Russiche rolprent aller tijden: geflopt. 

Zonde. Want Michalkov kijken betekent Rusland beter begrijpen. De man is de tijdgeest. Sommigen noemen dat opportunisme, maar ik heb nooit begrepen wat daar mis mee is. In zijn eerste film, een western-achtig verhaal uit 1974 over een treinroof, zijn de good guys bolsjewieken, overigens zonder dat een woord over Lenin of wie ook valt.  Het bravado optimisme van het land dat in dertig jaar van achterlijk tot grootmacht groeide spat er vanaf. In 1980, wanneer de inertie in de Sovjet Unie om zich heen grijpt, verfilmt hij Oblomov, Gontsjarov’s roman over de landheer die zijn bed niet uit wil. In 1994 groeit de puinhoop in het uiteengevallen wereldrijk met de dag. En Michalkov maakt het diep nostalgische eerste deel van ‘Burnt by the Sun’, over een communist die mensen beschermt tegen boosaardige communisten. Een goede communist dus, eentje die van de Sovjet Unie een succes had kunnen maken. 

Nu, nog eens vijftien jaar later, presenteert hij een film waarin die goede communist tijdens de oorlog tegen de Duitsers door zijn dochter en door zijn oude belager gezocht wordt. Waarin Russische soldaten niet alleen helden zijn maar ook regelmatig stomme en laffe dingen doen (waar in Rusland niet geamuseerd op gereageerd werd), waarin Stalin andermaal een gek blijkt (ibidem) en waarin Orthodoxe rituelen dobberend in de zee voltrokken worden.

Achter de kitsch (duitse vliegenier poept uit vliegtuig, stervende soldaat vraagt verpleegster om nog even naar haar borsten te mogen kijken) schuilt een relaas over een land dat de draad kwijt is. Na de decennia van arrogantie dat men zich kon meten aan Amerika; na de jaren tachtig waarin het land volkomen stil stond; na de nostalgie over het uiteenvallen van de grootmacht, weet Rusland nu niet zo goed meer waar het voor staat. Is het antwoord het ‘trots op Rusland’ programma van Poetin – waarin volk, vrijheid, kerk en vaderland allemaal synoniem zijn?  Vermoedelijk hoopt Michalkov zelf iets in die richting.  

Maar zeker van zijn zaak is hij niet. Aan de chaotische manier waarop het verhaal verloopt en vooral aan de manier waarop de twee hoofdpersonen (vader en dochter) overleven, soms ten koste van veel slachtoffers, is duidelijk af te lezen dat het vooral ieder voor zich is in het huidige Rusland.  De loyaliteit aan partij, dorpsgenoten of legeronderdeel blijkt telkens dun: overleven is hoofdzaak, dat doe je alleen of met je familie en het zou kunnen dat de kerk je daarbij helpt, eventueel, soms, maar dan allleen via bizarre mirakels. Dat is geen één-op–één typering om elke hedendaagse Rus te begrijpen, maar het is wel de sfeer waarin het dagelijks leven zich voltrekt.

Dat publiek en kritiek de film wereldwijd negeren omdat Michalkov alleen nog maar als marionet van het Kremlin wordt gezien, moeten we daarom maar zien als een ironische speling van het lot. Daar maakt hij vast nog eens een film over.

Gerelateerde artikelen