4 minuten

De neoliberale mens: van burger tot ondernemer

Wendy Brown - Het ontmantelen van de demos

In een tijdperk waarin we onszelf hoofdzakelijk als menselijk kapitaal zien, is  geen ruimte meer voor democratie. Dit is in het kort de stelling die de Amerikaanse politiek-filosoof Wendy Brown verdedigt in haar meest recente boek De Ontmanteling van de Demos, waarvan de Nederlandse vertaling eind november verscheen bij uitgeverij Octavo. Al lijkt het boek op het eerste gezicht een zoveelste kritische beschouwing over het neoliberalisme, het vernieuwende van Brown is dat zij onderzoekt welke invloed het neoliberalisme kan hebben op het voortbestaan van de democratie. Ook de manier waarop Brown neoliberalisme opvat, is verfrissend. Doorgaans wordt met de term gedoeld op overheidsbeleid dat gekenmerkt wort door privatisering, een kleinere overheid en een nadruk op economische groei en efficiëntie. Volgens Brown is neoliberalisme echter niet zomaar een ‘fenomeen’ dat we kunnen bestuderen en observeren, maar vooral een serie aannames die bepalen hoe wij onszelf als burgers en de functie van de overheid zien.

Een dergelijke serie aannames noemt Brown een ‘politieke rationaliteit’. Ze benut de reikwijdte van dit begrip maximaal: een van haar belangrijkste stellingen is dat de overheid binnen het neoliberalisme niet zomaar diensten aan de markt overlaat maar geleidelijk aan zelf ook een ‘bedrijf’ wordt, gericht op het behalen van zoveel mogelijk ‘nationale winst’. Andere mogelijke doelstellingen van de overheid, zoals het zorgen voor herverdeling van bezit of het inperken van  de macht van grote bedrijven, verdwijnen daarmee buiten beschouwing. Omdat de taak van de overheid zo wordt ‘vastgezet’, verdwijnt de mogelijkheid om overheidsbeleid te beïnvloeden middels stemmen in verkiezingen, protesten of het voeren van debat.

Competitie

Het gevaar voor democratie schuilt volgens Brown niet alleen in het veranderde zelfbegrip van bestuurders, maar ook van de manier waarop ze tegen hun ‘onderdanen’ aankijken. Deze worden binnen het neoliberalisme getransformeerd van burgers – individuen met burgerrechten – tot ondernemers: individuen die met elkaar concurreren, geheel verantwoordelijk zijn voor hun eigen welbevinden en niet door de staat beschermd zullen worden als ze ‘failliet’ gaan. Ook deze ontwikkeling draagt ertoe bij dat overheden het niet meer als hun taak zien om het democratisch debat te faciliteren en burgers mee te laten beslissen over zaken van het algemeen belang: in een concurrentiestrijd van ‘allen tegen allen’ is er simpelweg geen gemeenschappelijk belang meer.

Deze claims mogen op het eerste gezicht wat al te voortvarend klinken, maar kunnen in ieder geval als waarschuwing gelezen worden in een tijd waarin financiële regels sterk versoepeld worden en banken vervolgens met publiek geld moeten worden gered, en waarin nationale overheden – met de Brexit in het vooruitzicht – in een voortdurende competitie met elkaar verwikkeld lijken om internationale bedrijven vanuit Londen naar ‘hun’ financiële centra te halen. Interessant in deze context is ook dat het afschaffen van de dividendbelasting het regeerakkoord kon belanden zonder inzet van de voorafgaande verkiezingsstrijd te zijn – de intentie ertoe stond bijvoorbeeld niet in het VVD-verkiezingsprogramma. Dit illustreert Browns stelling dat politici verstrekkende maatregelen om het bedrijfsleven te bevorderen niet meer opvatten als inzet van politiek debat.

Ramkoers

Browns onderwerpkeuze is urgent en de scherpte waarmee ze neoliberalisme analyseert – en op meerdere vlakken op ramkoers weet te plaatsen met democratie – dwingt zeker respect af. Toch bevat haar boek ook zwakheden. Zo bespreekt Brown nergens  welke alternatieven mogelijk zijn voor deze politieke rationaliteit die volgens haar zo alomtegenwoordig is in Europese en Amerikaanse politiek. Deze omissie lijkt gerelateerd aan het feit dat ze neoliberalisme als zo’n ‘politieke rationaliteit’ voorstelt: een dergelijke rationaliteit heeft volgens Brown immers grote invloed op het gedrag, de waardes en de gedachtes van individuen, waarmee de invloed ervan per definitie veel verstrekkender is dan dat van een ‘politiek systeem’ waartegen je simpelweg zou kunnen rebelleren. In het licht van deze invalshoek van Browns analyse vermoed ik dat ze het zelf ook lastig vindt om met een alternatief te komen: als elk individu sterk beïnvloed is door neoliberale waardes en denkbeelden, wie zal er dan nog met een opstand beginnen.

Daarnaast is ze wat spaarzaam met het geven van voorbeelden, waarbij ze soms lijkt te vertrouwen op de welwillendheid van de lezer om volledig met haar claims mee te gaan. Een voorbeeld dat Browns betoog zeker extra slagkracht had gegeven, is het feit dat de Europese Unie medio-2015 de populistisch-linkse regering van Syriza in Griekenland dwong om allerlei neoliberale hervormingsmaatregelen van economie en overheid door te voeren, terwijl deze op geen enkele manier legitimiteit onder de bevolking genoten. Op zo’n manier blijft er van democratie inderdaad weinig over. Wat dat betreft is Browns boek in onze tijd hoogst relevant.

Wendy Brown - Het ontmantelen van de demos. Vertaald door Daan Pieters, uitgeverij Octavo, 28 november 2018

 
Dit artikel staat in het winternummer van tijdschrift de Helling. Altijd de nieuwste artikelen lezen? Sluit een abonnement af.

Gerelateerde artikelen