5 minuten

Europeaan zijn en Europeaan worden

Bij het woord ‘Europa’ denken velen aan Griekenland en vooral aan de Griekse mythologie. Voor een niet-nationalistische Griek is het een ironische en misschien zelfs dubieuze onderneming om een paar duizend jaar terug te gaan in de tijd, naar de ‘bakermat van de democratie’ en vervolgens de lofzang te zingen op wat die democratie ons heeft geschonken.

De ultieme ironie van Europa is dat ze begon als een mythe over seksueel verlangen en goddelijke ontvoering en dat ze – verrassend genoeg – voor velen in de wereld nog steeds een symbool is van macht en verlangen.

Al sinds de antieke oudheid staat Europa voor een ruimte met land en zee met wisselende geografische grenzen. Ook de binnengrenzen hebben de neiging van tijd tot tijd te verschuiven als gevolg van machtsuitoefening en recent ook als gevolg van het verlangen om te leren van fouten in het verleden. Europa heeft zich verbonden aan vrede, begrip, solidariteit en een hele waaier aan waarden die de pretentie hebben om ‘het leven’ in het hart van de Europese belangen en dromen te plaatsen.

Ik heb in het verleden tien jaar in Nederland, Ethiopië en de Verenigde Staten gewoond. Ik voelde me voor het eerst echt Europeaan toen ik in de ‘Nieuwe Wereld’ terecht kwam. Engels als communicatiemiddel bleek goed te werken en ook bij de (althans oorspronkelijk) multiraciale en multi-etnische ambiance voelde ik me prettig. Het grote verschil zat hem in de mentaliteit van de gemiddelde ‘Joe on the street’: er was sprake van een ander historisch besef (of een gebrek daaraan), maar vooral van een onheilspellend verschil tussen enerzijds de naïeve, jonge, optimistische en energieke Amerikaan die geen vragen stelt en anderzijds de tamelijk zwaar op de hand zijnde, oude en wijze Europeaan die niet kan ophouden met het stellen van vragen en het bedenken van nieuwe vragen.

Europeaan zijn en/of worden is niet gebaseerd op een gezamenlijk verleden van lijden, zoals het geval is voor veel Afrikanen, noch op een als voorbeschikt ervaren ijver om ‘goed te doen’ zoals voor veel Amerikanen geldt. Europa is een mozaïek van voormalige vijanden, van wie de meeste zich steeds meer bewust worden van hun historische ondoelmatigheden, tekortkomingen en doodlopende wegen. Europa is de enige geografische ruimte op onze planeet waar de cruciale filosofische vraag naar de verhouding tussen individu en gemeenschap nog altijd geen definitief antwoord gekregen heeft. Vandaag de dag wordt bij de definitie van onze identiteit eindelijk rekening gehouden met de dynamische interactie tussen individu en gemeenschap.

 

Sirenen

Wellicht is geweld nog altijd de ‘vroedvrouw van de geschiedenis’, zoals Friedrich Engels zei, maar in Europa weten we inmiddels dat een vroedvrouw onder bepaalde omstandigheden ook moeder én kind kan doden. En hoewel Europeanen nog altijd geweld gebruiken, zowel in hun privélevens als op nationaal en internationaal niveau, zijn we het er allemaal over eens dat dit moreel onjuist is. We hebben de neiging te beweren dat we door omstandigheden tot geweld worden gedwongen, maar steeds meer Europeanen zijn zich ervan bewust dat we die omstandigheden zelf creëren en dat ons handelen niet wordt bepaald door een ‘goddelijke hand’ of demiurg.

Daarom moet Europa de principes die het zelf enkele decennia geleden formuleerde, voortvarender in de praktijk brengen. Op dezelfde manier waarop Odysseus zijn oren dichtstopte voor het verleidelijke gezang van de Sirenen, moeten wij Europeanen ons doof houden voor politieke voorstellen die ons en onze vertegenwoordigers afleiden van onze oorspronkelijke uitgangspunten. Die idealen maken van grenzen vervagende lijnen op de stukjes papier die we landkaarten noemen. We moeten solidariteit vertalen in dagelijkse handelingen en haar niet reduceren tot biljoenenleningen, verleend via bankiers die er winst mee maken. Solidariteit moet worden opgevat als een principieel commitment die het leven beschermt en waardigheid respecteert.

 

Ecolocomotief

Historisch bekeken is Europa nooit een gesloten fort geweest. Integendeel, sinds de tijd van de oude Griekse kolonies rond de Middellandse en Zwarte zee, de roemruchte zeeavonturen van de Vikingen, de continue stroom nieuwkomers zoals Germaanse stammen, Slaven en Turken, sinds het Romeinse Mare Nostrum en meer recent sinds de meedogenloze koloniale verovering van een aantal modern Europese staten, is Europa steeds uitgedijd, heeft het bevolkingsgroepen geëxporteerd, heeft het zich welvaart toegeëigend en heeft het verschillende keren geflirt met de gedachte van de wereldheerschappij. De oproep om een Europees fort te bouwen zou als een misplaatste grap klinken, wanneer het niet een toename van het lijden van vele mensen met zich mee zou brengen. Volgens sommigen brengen immigranten die naar Europa komen eenvoudigweg een tegenbezoek, nadat Europeanen in het verleden hun landen ‘bezochten’. Zolang Europa doorgaat ‘ terrorisme te bestrijden’ met grof geweld zonder iets te doen aan de oorzaken van armoede en gebrek in de ontwikkelingslanden, moet men zich niet verbazen dat Europa steeds weer met grote groepen immigranten wordt geconfronteerd. Om een lang verhaal kort te maken: wanneer we de vicieuze cirkel van macht en overheersing willen doorbreken, zullen we onze historische ervaringen moeten verwerken en beginnen onze hoogstaande waarden in de praktijk te brengen.

Het Europa waar ik trots op ben is de geografische ruimte Europa waar men niet bang is om de werkelijkheid onder ogen te zien en de confrontatie aan te gaan met bestaande modellen en paradigma’s, waar men duizendjarige ervaringen om weet te zetten in positieve actie voor onze planeet. Het Europa van mijn hart en ziel zou zichzelf moeten beschouwen als een ‘ecolocomotief’ van vrede en sociale gerechtigheid voor zowel Europeanen als niet-Europeanen.

 

Uit het Engels vertaald door Erica Meijers. Lees de originele Engelse versie hier.

 

Gerelateerde artikelen