7 minuten

Opkomst moslimpartij in Indonesië

Tussen vrees en hoop

Gaan islam en democratie samen? In verschillende islamitische landen steken moslimpartijen de kop op die zeggen de democratische weg te willen bewandelen. Onder andere in Indonesië. Er is argwaan, maar ook hoop.

Het is een nieuw fenomeen in Turkije, Marokko, Egypte en Indonesië. Jonge moslimpartijen die langs democratische weg snel populair worden, of moslimbewegingen die zich klaarmaken voor een parlementaire weg in de toekomst. Deze partijen worden in het Westen en in eigen land met hoop en argwaan bekeken. Argwaan vanwege mogelijk fundamentalisme waaronder invoering van sharia. Hoop vanwege de potentiële democratiserende krachten van deze partijen die de ondemocratische of scheve machtsverhoudingen in hun land aan de kaak stellen.

In Indonesië is de nieuwe moslimpartij PKS sinds de val van het Soeharto-regime in 1999 bezig met een gestage opmars. In 1999 behaalde de PKS (Partai Keadilan Sehjatera: de Partij voor Welvaart en Rechtvaardigheid) slechts een procent van de stemmen, in 2004 scoorde ze 7,5 procent nationaal en werd ze de grootste partij in Jakarta. Peilingen over 2005 ontbreken, maar de PKS is populairder dan ooit. In een land waar de traditionele partijen al decennia het politieke landschap domineren, is die snelle opkomst bijzonder te noemen.

De PKS is volgens PKS-parlementslid Zulkieflimansyah onder meer populair geworden vanwege haar concrete beleid in o.a. Jakarta. “De kiezers zien dat we niet alleen beloftes doen, maar die ook daadwerkelijk waarmaken, zoals met voorzieningen voor armen.” Maar de zero-tolerance ten aanzien van corruptie is verreweg de belangrijkste verklaring voor het succes van de partij. “Wij zijn niet perfect, maar we hebben strikte partijregels en sancties betreffende corruptie, die we zonder aarzelen toepassen,” schreef voormalig partijvoorzitter Hidayat Nur Wahid onlangs over dit stringente partijbeleid in de Jakarta Post. Indonesië staat hoog op de wereldcorruptie-ranglijst. Gezien die context zijn vriend en vijand onder de indruk van de betrouwbaarheid van de PKS. Zodra een partijlid van de PKS van corruptie is beschuldigd wordt hij publiekelijk, op de website, met naam en toenaam genoemd en uit de partij verwijderd. Een strategie die consequent wordt toegepast en goed uitwerkt.

Knokploeg

Door haar ‘schone’ imago, haar rechtsstatelijke en anti-corruptie agenda, gecombineerd met een heldere politieke boodschap, wordt de PKS door sommige analisten zelfs gezien als een belangrijke potentiële motor achter de democratisering van Indonesië. Maar de PKS, nu nog een urbane partij met grote aanhang onder studenten en hoogopgeleiden, kan volgens anderen ook leiden tot islamisering van de Indonesische samenleving. Die dubbele gedachte hoor je bij buitenlandse waarnemers maar bestaat ook in Indonesië zelf. De PKS is populair, maar een groot deel van de bevolking beschouwt de PKS als een wolf in schaapskleren, als een partij met een verborgen agenda met een verregaande islamisering van Indonesië als einddoel.

“De PKS heeft de sharia officieel afgezworen, maar zodra de partij aan de macht komt, zal ze die toch proberen door te drukken. Daar vrees ik voor,” vertelt Benny Subianto. Subianto is consultant in Jakarta voor het Instituut voor Meerpartijendemocratie IMD, een instituut waarin zes Nederlandse politieke partijen, waaronder GroenLinks, samenwerken om het democratiseringsproces te ondersteunen in jonge democratieën zoals Indonesië. Subianto staat in zijn analyse niet alleen. Volgens schrijfster Ayu Utami zijn er sinds de val van Suharto steeds meer botsingen tussen christelijke minderheden en moslims. De opkomst van een partij als de PKS is de uitdrukking van die polarisatie. Utami voelt zich als katholiek meer en meer in een hoek geduwd. “Ik merk nu veel meer dan vroeger dat ik tot een minderheid behoor.” Subianto en Utami vrezen voor een teruggang van vrijheden voor minderheden.

Tegenstanders van de PKS bevinden zich ook onder de moslims zelf. Een van de bestuursleden van het KID, een ngo die met financiële hulp van het Instituut voor Meerpartijendemocratie die bezig is met het opzetten van democratiescholen in diverse regio’s, ziet een verband tussen de PKS en verschillende islamitische knokploegen. “De PKS zal het niet toegeven, maar er is een relatie tussen delen van de grass roots van de PKS en de gewelddadige islamitische groepen.”

Een organisatie die specifiek last heeft gehad van deze knokploegen is het Liberal Islam Netwerk. Deze jonge beweging heeft zichzelf vooral in het leven geroepen om de orthodoxe islam te betwisten en het liberale karakter van de islam te benadrukken. Dat leverde hun recentelijk een onaangenaam bezoek van zo’n knokploeg op. “We schrokken enorm,” vertelt Liberal Islam-coördinator Hamid Basyaib. “Maar we hebben het op weten te lossen door goede gesprekken te voeren met de buurt waar sommige leden van de groep vandaan komen.” Of deze knokploeg in contact stond met de PKS is moeilijk te achterhalen. Maar of de snel groeiende PKS in het enorme Indonesië haar groeiende achterban van sympathisanten goed in de gaten kan houden, is de vraag.

Boze tongen

De Liberal Islam staat volgens Basyaib niet lijnrecht tegenover de PKS en hij praat zelfs met het partijkader van de PKS. Maar geheel eens zullen ze niet snel worden. “Ik vind dat je de Koran in een historische context moet plaatsten. De Koran biedt ethiek, daar kan je indirect wetten op baseren, en dat is iets heel anders dan sharia die direct uit de Koran is afgeleid.” De PKS is jarenlang voorstander van de invoering van de sharia geweest en heeft deze strategie volgens boze tongen slechts opgegeven omdat een imago als anti-corruptiepartij meer stemmen zou opleveren.

Parlementslid Zulkieflimansyah staat perplex van de beschuldigingen aan het adres van zijn partij. “De PKS heeft geen verborgen agenda. We geloven in fundamentele principes die afgeleid zijn van de islam, maar die kun je niet geforceerd inzetten om een rechtvaardige maatschappij te creëren.” Hij is van mening dat de tegenstanders van de PKS bevooroordeeld zijn en partijen zoals de PKS geen eerlijke kans in de politieke arena gunnen. Tegelijk geeft Zulkieflimansyah aan dat hij islamitische wetgeving wel van belang vindt. “Islam levert ons een morele code voor het individu, maar aangezien we niet alleen op de wereld zijn is die code er ook voor het realiseren van een rechtvaardige wereld. Islamitische wetgeving, sharia, is belangrijk voor ons. Maar we hebben geen geheime agenda om sharia aan anderen op te leggen. Zeker niet als de samenleving daar niet op is voorbereid of niet goed begrijpt wat daar mee wordt bedoeld.”

Wat sharia moet inhouden is inderdaad onduidelijk in Indonesië, beaamt Arif Zulkiefli, journalist bij het Indonesische tijdschrift Tempo. “Ik denk dat de PKS sharia wil invoeren, maar wat voor sharia? Eentje waarbij de handen van dieven worden afgehakt, steniging bij illegale relaties wordt uitgevoerd en ga zo maar door? Over wat sharia is en zou moeten zijn, bestaat helemaal geen overeenstemming in Indonesië – en ook niet binnen de PKS. Die discussie is nog lang niet afgerond.”

Bolwerk

Als de partij er inderdaad een geheime agenda op zou nahouden, hoeft dit geen ramp te zijn. Zodra de PKS rijp is voor regeringsdeelname heeft ze te maken met de andere grote partijen in Indonesië. Partijen zoals Golkar, PDI-P en traditionele moslimpartijen zoals de PPP en de PAN hebben een stevige machtsbasis in Jakarta en op het platteland. De PKS zal samen moeten werken met deze partijen. Tempo-journalist Zulkiefli denkt dat de PKS bij de verkiezingen van 2009 tussen de 15 en 20 procent van de stemmen kan halen. “Met 20 procent ben je er niet in Indonesië, ze zullen moeten onderhandelen met de andere partijen. Om dan sharia in te voeren in het plurale Indonesië is nog niet zo eenvoudig.” Zulkiefli is vooral benieuwd of de partij in staat is om haar anti-corruptie imago hoog te houden, iets wat andere partijen tot dusver nooit is gelukt. Daar zal de populariteit van de PKS volgens hem vooral door worden bepaald.

De partijtop van de PKS is zich ervan bewust dat ze met andersdenkenden zal moeten omgaan. Hidayat Nur Wahid gaf in het eerder genoemde artikel in de Jakarta Post aan dat een dialoog met andere partijen en religies noodzakelijk is. Journalist Zulkiefli doet daar nog een schepje bovenop. De PKS is volgens hem voor de verkiezingen van 2009 druk bezig om de stemmen niet alleen uit de Tarbiya-gemeenschap, de orthodoxe moslims, te halen, maar probeert ook liberale moslims en andere religies aan zich te binden. Een bewijs daarvan is te vinden op Papua, waar de PKS-Chef de Bureau van katholieke huize is.

Bovendien is de PKS een partij in ontwikkeling. Ze heeft haar koers al meerdere malen verlegd, kan van fouten leren of gaandeweg een meer gematigde koers ontwikkelen. Dat laatste is moeilijker te vermijden naarmate de parlementaire weg en coalitievorming de partij sterker zullen gaan bepalen. Ervaring in andere landen leert dat moslimpartijen hun radicale of orthodoxe zienswijze aanpassen aan de mores van de democratie naarmate ze langer de parlementaire weg bewandelen, zoals bijvoorbeeld te zien is in Turkije bij de moslimpartij AKP. Tien jaar geleden was deze partij nog een bolwerk van Grijze Wolven, inmiddels is iedereen het over eens dat de sinds een aantal jaren regerende AKP een respectabele en democratische partij is. Een dergelijk scenario is voor de PKS niet bij voorbaat uitgesloten.

Annie van de Pas reisde namens GroenLinks voor het Instituut voor Meerpartijendemocratie (IMD) af naar Jakarta. Voor meer informatie over de activiteiten van het IMD in o.a. Indonesië kunt u terecht op www.nimd.org.

Gerelateerde artikelen