8 minuten

Schaalbaar Europa

Deze maand vindt in Polen en Oekraïne het Europees kampioenschap voetbal plaats. Verguisd in Nederland, heeft Polen belangrijke Europese denkers afgeleverd. Een van hen is Zygmunt Bauman, wiens begrip ‘vloeibare identiteit’ bijdraagt aan een beter begrip van de ziel van Europa.

Europa kan zijn geschiedenis aan de wereld aanbieden als bruidsschat.’ Met deze woorden opende de Pools Joodse filosoof en socioloog Zygmunt Bauman in 2011 het Europese Culturele Congres in Polen en bewees daarmee dat hij een ras Europeaan is. En dat geldt ook voor de meeste van zijn landgenoten. De Polen koesteren hun economische groei en de Europese eenheid waar ze deel van uitmaken. Zelfs het Eurovisie songfestival kan er rekenen op groot enthousiasme onder brede lagen van de bevolking en men is er trots op het Europees kampioenschap voetbal te mogen organiseren.

 

In Nederland is de stemming intussen volkomen anders, de PVV richtte zelfs een overlastmeldpunt tegen onze Oosterse continentgenoten op: Europa zorgt slechts voor de instroom van seizoensarbeiders die te goedkoop werken en te veel zuipen – Nederland zou maar beter de Europese Unie kunnen verlaten en zich terugtrekken achter de dijk. Niet iedereen keert zich uit angst tegen Europese eenwording, maar een positief Europees geluid is aan de borreltafel uit de mode geraakt. Het contrast met een land als Polen kan niet groter zijn.

 

De ander

In september 2011 liet Polen zich tijdens zijn voorzitterschap van de Europese Unie ook van een culturele Europese kant zien. Het land organiseerde in september 2011 een groot congres over Europese Cultuur in de Jahrhunderthalle (Zala Stulecia) in Wrocław, een monumentaal complex, ontworpen door Max Berg toen Wrocław nog Breslau heette en deel uitmaakte van het Duitse keizerrijk. De inmiddels stokoude Zygmunt Bauman mocht de spits afbijten.

 

Bauman verruilde tijdens de antizionistische campagne van de regering in de jaren zeventig het communistische Polen voor het Verenigd Koninkrijk, waar hij zich ontwikkelde als postmodern denker. Met zijn concept vloeibare moderniteit herdefinieert hij identiteit als een verschijnsel dat niet langer gebonden is aan instituties en sociale structuren. Elk individu moet zijn identiteit opnieuw uitvinden. Op het Europees Cultureel Congres paste Bauman zijn theorie van vloeibare moderniteit toe op Europa en schreef er voor de gelegenheid een boek over. Een van de aspecten daarvan is de culturele overgang van natievorming naar globalisering. Omdat migratiewegen “ad hoc worden gevormd en hervormd” en ideeën vrij door de cyberspace zweven, zijn identiteit en cultuur niet langer aan specifieke gebieden gebonden. Een modern of vloeibaar Europa is daarom grenzeloos.

 

Dat gold niet voor het congres waar Nauman zijn lezing hield: de officiële grenzen van de Europese Unie waren bepalend voor wie uitgenodigd was. Maar behalve een politiek begrensd congres was ook ruimte voor discussies en kunst: muziek, beeldende kunst en film uit heel Europa. Er waren bezoekers, culturele professionals, kunstenaars en politici. Dat maakt al duidelijk dat Europa tegelijkertijd een politieke gemeenschap is, een artistiek continent en een thuis voor zeer diverse mensen. Inderdaad een vloeibaar concept.

 

Sommige hedendaagse leiders zien Europa echter als een fort om de boze buitenwereld buiten te sluiten en het rijke continent met zijn mooie en kwetsbare cultuur te beschermen. Toen na de Arabische Lente in 2011 enkele duizenden immigranten vanuit Noord-Afrika naar de Italiaanse kusten kwamen, namen de Europese leiders maatregelen om de grenzen te sluiten, in plaats dat ze dankbaar waren voor een toestroom van nieuwe mensen die met hun ondernemerschap letterlijk grenzen overschrijden.

 

Eenzelfde angst ligt in de woorden van het xenofobe extreem-rechts dat beweert dat immigranten de traditionele cultuur bevuilen met hun incompatibele identiteit. In een poging om een pan-Europese ideologie te creëren, schreef Anders Breivik in zijn manifest 2083 – Een Europese Onafhankelijkheidsverklaring hoe Europa zich van de islamitische bedreiging moet zuiveren om er niet door overschaduwd te worden.

 

Zygmunt Bauman is het daar vast mee oneens. In zijn visie gaat Europa helemaal over omgaan met 'de ander'. Solidariteit mag wat te hoog gegrepen zijn, maar tolerantie is een absolute voorwaarde voor een Europa dat transformeert in een “agglomeratie van overlappende en kris-kras door elkaar heen lopende archipels.”

 

Kant-en-klaar

Door heel Europa hebben overheden met hun nationale identiteiten geworsteld. Ze gingen voorbij aan de door Bauman geformuleerde Europese identiteit. Pas toen er voor of tegen de Europese Unie gestemd moest worden, vonden ze het tijd om hun burgers te vertellen waar Europa over gaat. Daarbij sloegen ze de plank vaak volledig mis. Het Nederlandse Europese voorzitterschap in 2004 gebruikte een mateloos ongeïnspireerde slogan: Europa, best belangrijk. Men vergat de eigenlijke betekenis van Europa voor de burger, maar sprak slechts over de concrete handelingen van de Europese Unie: een nogal technisch geheel waar mensen weinig van weten en waarop ze geen directe invloed kunnen uitoefenen. Het komt erop neer dat Europa regelt dat bananen niet meer krom mogen zijn en dat we de schulden van andere landen moeten betalen. Met geen van deze beide zaken kunnen burgers zich identificeren.

 

Er is dus een andere benadering nodig. Maar we kunnen de Europese identiteit ook niet begrijpen als een amalgaam van honderden miljoenen mensen die op de een of andere manier iets met elkaar delen wat buiten Europa niet bestaat: er is simpelweg niets wat daarvoor in aanmerking komt.

 

Europeaan zijn kan daarom makkelijk een inhoudsloze notie worden. De formele procedures lijken nogal incompatibel met de losjes gedefinieerde, vloeibare cultuur die Bauman suggereert. Dat laatste is wat onze huidige globale samenleving nodig heeft en wat Europa te bieden heeft. Misschien moeten we een kant-en-klare definitie van Europa vergeten en ons geen zorgen maken over wie er bij hoort en welk voordeel je erbij hebt.

 

Schaalbaar Europa

Wij stellen het begrip van een schaalbaar Europa voor. Europa is niet primair een geografisch gebied: het heeft geen fysieke grenzen. Het is eerder een waardebegrip dat verandert wanneer je er vanuit een globaal of juist een individueel perspectief naar kijkt.

 

De globale variatie van ons schaalbaar Europa is ingebed in de geschiedenis van ons continent. Na eeuwen van religieus geweld slaagden we erin sterke natiestaten te vormen. Die botsten evengoed nog, maar na de Tweede Wereldoorlog kreeg de Europese Unie het voor elkaar om wedijverende naties economisch te laten samenwerken. Het resultaat van deze geschiedenis is een seculier continent dat het individu en de vrijheid van meningsuiting respecteert. Homostellen mogen trouwen, vrouwen hebben dezelfde rechten als mannen en religie wordt gerespecteerd, maar mag nooit meer wereldlijke macht uitoefenen. Cultuur en kunst floreren en verbinden op unieke wijze hoge kunst met alternatieve cultuur en pop.

 

Kort gezegd: de geschiedenis dwong ons tolerant te zijn, zoals ze ons ook liet inzien dat mensenrechten en de vrijheid van meningsuiting essentieel zijn om in een open samenleving te kunnen overleven. Deze geschiedenis moeten we zien als een  succesvolle methode om met interne verschillen om te gaan en als een concept dat ook mondiaal toe te passen is.

 

Europa op persoonlijke schaal – je zou het Europa op zakformaat kunnen noemen – deelt zijn achtergrond met dit mondiale concept van Europa . Het heeft niets te maken met een Europese Unie die teruggeschroefd is tot op individueel niveau, maar eerder met het combineren van concepten van echtheid, individualiteit en een eclectische culturele mix. Het gaat erom dat elk individu uitvindt wat Europa voor hem of haar betekent. Mensen die regelmatig reizen zullen hebben gemerkt dat je ver van huis het beste ontdekt waar je vandaan komt. In Kazachstan zul je je pas realiseren hoe anders je bent en de Verenigde Staten realiseer je je pas hoe ontzettend Europees je bent. Je ziet je eigen continent plotseling van een afstand, in een vreemde setting. Europa op zakformaat gaat daarom over een brede blik. Een burger kan zo’n blik ontwikkelen, maar ook een cultureel instituut of een bedrijf. Daarbij zijn de verschillen tussen mensen en groepen net zo belangrijk als de gedeelde waarde van tolerantie.

 

Om de mondiale en individuele dimensie van Europa met elkaar te verenigen, zouden we enkele krachtige acties kunnen formuleren om Europa in zijn positie als seculier, individueel en cultureel powerhouse te stimuleren.

 

Niet stil

Een cruciaal aspect voor Europese cultuur is communicatie. We moeten de fysieke grenzen van het continent vergeten en ons in plaats daarvan realiseren dat we door uitwisseling met anderen – binnen of buiten het continent – begrijpen wie we zijn. Het helpt bijvoorbeeld om Mandarijn te leren. Communiceren met Chinezen versterkt onze identiteit in plaats van dat het die verzwakt. Maar het is dringender de communicatie met je buren te verbeteren. Waarom niet Fins of Servisch leren? Engels is een belangrijk hulpmiddel, maar niet de heilige graal van communicatie, zeker niet in een Europese context.

 

Het is niet gemakkelijk om Europeaan te zijn, en steeds weer je identiteit te moeten construeren. Toch moeten we ons vizier openhouden. Europeanen zouden nee moeten zeggen tegen voorstellen die de vrije loop van ideeën hinderen. We kunnen beginnen met de internetneutraliteit, de gedachte dat internetproviders zich niet bemoeien met datgene waar een gebruiker internet voor gebruikt. Deze neutraliteit verdient bescherming.

 

Ook de Europese Unie kan de hoekstenen van Europa’s open vizier versterken, al is ze zelf niet het huis van de Europese identiteit. We moeten niet aarzelen om behoorlijk in de in de culturele infrastructuur te investeren. En vergeet ook de Raad van Europa niet. Die heeft veel meer lidstaten dan de Europese Unie, maar concentreert zich op die waarden waarop de Europese Unie is gegrond: mensenrechten, de rechtsstaat en democratie. De Raad zou moeten groeien en haar activiteiten uitbreiden.

Helemaal zonder instituten gaat het dus niet, maar toch moeten we de les van Zygmunt Bauman in het oog houden die ons aanspoort om Europa persoonlijk, niet-geografisch en niet-institutioneel te benaderen. Het inititatief A Soul for Europe slaat een brug tussen ideeën en instituten. Door in Brussel te lobbyen, brengt het representanten van cultuur, kunst, politiek en het maatschappelijk middenveld samen om uit te vinden wat ons samenbindt.

 

Een mooi voorbeeld van Baumans vloeibare cultuur was te vinden tijdens het Culturele Congres in Polen in de grote Jahrhunderthalle van Wrocław. De Poolse componist en dirigent Krysztof Penderecki en de Britse electromuzikant Aphex Twin hebben hun krachten gebundeld. Het wordt een erg luid muzikaal experiment met merkwaardige kronkels. Europese cultuur is duidelijk niet iets om stil over te zijn. Het is een perfect teken van de kracht van Europa: het mengen van klassiek en populair, het samenbrengen van ouderen en jongeren, het gebruiken van culturele verschillen ten behoeve van schoonheid en niet voor conflict, en dat alles voor een verrassend groot publiek.

Gerelateerde artikelen