7 minuten

Lonely planet?

De Nederlandse toerist als kuddedier.

Op 20 juni 2006 hield Menno Hurenkamp een inleiding over de toerist als kuddedier. Hij deed dat ter gelegenheid van de lectorale rede van Elke Enne - aan de Internationale Hogeschool voor Toerisme - over bezoekersstromen. Hieronder een samenvatting, de volledige versie van zijn verhaal vind je hier. 

Elke Enne schetst in haar rede een beeld van een bezoeker die die zijn eigen gang gaat, die in goede banen geleid moet worden, en die verleid kan worden. Ik wil daar een ander beeld tegenoverstellen: dat van de Nederlander die bij voorbaat weet welke route voor hem geschikt is. De bezoeker of toerist is wat mij betreft een kuddedier uit de aard van de zaak.

Mensen noemen zichzelf niet snel toerist – liever heten ze "reiziger", dat klinkt net wat avontuurlijker. De reiziger is alleen, de toerist is deel van de kudde. Maar ook voor de zogenaamde reizigers kun je je afvragen hoe avontuurlijk ze zijn. De meest verkochte reisgids is de Lonely Planet, gids voor 'off the beaten track' vakanties. Een grotere garantie om niet alleen, lonely, te zijn dan deze gids, die je keurig van het ene naar het andere verzamelpunt van "avonturiers" brengt is er niet.

Democratisch toerisme

Het recht op vakantie was in de jaren tussen de wereldoorlogen voor de vakbonden een wezenlijk onderdeel van de verzorgingsstaat in aanbouw. Andere mensen ontmoeten, reizen, de natuur leren kennen waren wezenlijke onderdelen van de eisen die de arbeidersbeweging stelde aan nieuwe arbeidscontracten. De zo verlangde tijd om uit te rusten, de betaalde vakantie die we nu zo vanzelfsprekend vinden, zou worden gebruikt om betere mensen van de arbeiders te maken. Daartoe werden gemeenschappelijke vakanties georganiseerd, in vakantiekampen aan zee en op het platteland. Toerisme is dus, mede, ontstaan door mensenhanden en stamt uit het streven naar een eerlijke verzorgingsstaat.

De Nederlandse kudde

Hoe gaan Nederlandser op vakantie, doen we dat alleen of in groepen, boeken we onze reizen zelf of laten we dat doen? Er lijkt onmiskenbaar een collectiviserende trend uit de data af te leiden. Het aantal groepsreizen (geboekt via een reisbureau of iets soortgelijks) groeit fors, en beduidend sneller dan het aantal ongeorganiseerde reizen.

Voor Nederland geldt dat 1. het een land is waarin steeds meer mensen steeds meer op vakantie gaan, 2. er een samenhang bestaat tussen de groei van de economie en de afstanden die mensen reizen, 3. er een samenhang bestaat tussen leeftijd, inkomen en aantallen vakanties, 4. er sprake is van toenemende boekingen via reisbureaus en 5. er sprake is van toenemende aantallen mensen die niet met eigen vervoer op reis gaan.

De esthetiek van het vakantieblog

Een manier om meer greep te krijgen op de toerist en zijn kuddegedrag, is om eens te kijken naar de recente explosie van vakantiekiekjes op internet. Die foto's zijn per slot zijn hoogst persoonlijke expressies en zouden dus, als de toerist geen deel van een kudde is, van een grote variëteit moeten zijn. Dat blijkt niet het geval. Je kunt de overdaad aan vakantie-weblogs vangen in drie makkelijk te onderscheiden typen.

Het eerste type bestaat uit over de jolige en meestal jonge mensen, de groep die met een Fortuna Sittard vlag op een Franse Alp staat of die in min of meer dronken toestand op het strand rondspringt. Men fotografeert elkaar, op hotelkamers, op terrassen, tijdens omhelzingen, in discotheken, en zo nu en dan het uitzicht van de hotelkamer, de buschauffeur of het vliegtuig, maar vooral: gewone dingen, niks geks. Leuk is in dit type cruciaal: men gaat op vakantie om het leuk te hebben, leuk is zoveel als een plicht.

Het tweede type bevat de familiefoto's die verslag doen van het leven op de camping, van de reis met de zelfopgeknapte camper of van de staat waarin het tweede huisje in Frankrijk verkeert. Gezellig is hier de cruciale term, en hoewel deze vakantiegangers beduidend meer dan de pleziermakers op hun omgeving georiënteerd lijken, zijn ze toch vooral samen op weg. "Wij doen het goed", zeggen de foto's.

De derde groep bevat de veelal uitgebreide verslagen van reizen naar verre oorden, waar de kwaliteit van de fotografie, en de website, veelal sterk toeneemt. De verste uithoeken van de wereld worden scherp in beeld gebracht door hardwerkende ambtenaren. Sociaal-avontuurlijk is hier de cruciale term: de gewone mens aan de andere kant van de wereld en zijn gevaarlijk leefomgeving staat centraal, en hun foto's vertellen dat hier mensen met verstand van zaken aan het werk zijn, geen pleziermakers of camping gangers, maar Nikon-dragende intellectuelen, die hun best doen om niet in een hokje te passen.

Witte mensen en heteroseksuele stellen

Drie dingen vallen op aan de vakantieblogs. De knusheid en de intimiteit die met de meeste foto's wordt opgeroepen – hier knipt Johan zijn teennagel, hier zie je de wc die we zelf gegraven hebben – die intimiteit contrasteert hevig met de functie van het internet als publiek domein. Vanwaar toch deze drang om te delen met vreemden? De mooie of spannende of vervelende reiservaring is pas een ervaring als-ie (een paar keer) verteld is.

Het tweede dat opvalt is dat, voor zover er mensen op staan, de vakantiekiekjes volkomen gedomineerd worden door witte mensen en heteroseksuele stellen. Nederlanders reproduceren op het internet wat ze in de reisgids zien.

Het derde dat opvalt is dat de socioloog Bourdieu wel raad zou weten met deze verzameling vakantieblogs. Bourdieu liet zien dat mensen deel uitmaken uitmaken van een bepaalde klasse of groep, en daar door hun eigen onbewuste gedrag ook deel van uit blijven maken. Hij liet onder andere zien dat smaak een belangrijk middel is dat mensen gebruiken om zich te onderscheiden.

Terwijl de mensen uit de arbeidersklasse (met weinig zogenaamd cultureel kapitaal) de voorkeur geven aan de leuke dingen als onderwerp voor fotografie, aan de esthetica van de kalenders en de ansichtkaarten; proberen de mensen uit de kleine bourgeoisie zich te onderscheiden door een voorkeur uit te spreken voor stillevens van ambachten, en proberen de leden van de middenklasse zich nog meer te onderscheiden door ook een voorkeur te geven aan ogenschijnlijk neutrale onderwerpen als een stuk touw en aan weergave van het sociale, zoals een foto van ruziënde zwervers.

Met de eerdergenoemde cijfers in het achterhoofd geef ik nog eens ter overweging om vastliggende grenzen in toeristisch gedrag niet bij voorbaat af te schrijven. "Vertel me niets over je werk, zeg me waar je op vakantie gaat en ik zeg je wie je bent", aldus de Franse geograaf Michael Chadefaud (aangehaald door Furlough 1998). Er is dus geen eenvormig kudde: er zijn wel duidelijk onderscheiden groepen, die bestaan omdat mensen hun best doen zich te onderscheiden, omdat ze er voor kiezen die reis te maken en die vakantiefoto's mee te nemen die ze "juist" achten.

Tot slot

Je kunt van mening verschillen of er niet ook heel veel mensen profiteren van het toerisme – het levert werkgelegenheid op maar die is veelal laaggeschoold en slechtbetaald; het levert infrastructuur op maar daar heeft de lokale bevolking niet altijd iets aan; het brengt geld binnen, maar dat verdwijnt vaak ook het land weer uit.

Waar je niet over van mening kunt verschillen is dat het toerisme een enorm en dramatisch beslag op de ruimte legt. Als de hele aarde in dienst komt van onze drang tot ontspanning, raakt ze zelf een tikkeltje nerveus, en verliezen al die mooie plekken snel hun aantrekkingskracht.

Je kunt eigenlijk er niet hard genoeg op hopen en aan werken dat mensen genoegen gaan nemen met virtuele ervaringen: stranden voor op de tv, tropische meisjes om mee te flirten via de telefoon en kameraadschappelijke dronkenschap na een gesimuleerde beklimming van de Everest in de achtertuin. Nu de voorpret – door het kopen van gidsen e.d. – en de naschok – door het bouwen van sites, het laten zien van foto's – al zo'n reëel onderdeel van de vakantie is, zouden we dat voor elkaar moeten krijgen. Opdat mensen minder weg hoeven voor de ervaringen waar ze naar op zoek zijn.

Want, en dat is een kwestie op het allerindividueelste niveau waarmee ik afsluit, ons gereis zet het idee van thuis onder druk, of zorgt op zijn minst voor een ander idee van thuiskomen. Oorspronkelijk betekende vakantie "niet naar je werk hoeven". Dat kon dus ook inhouden: uitrusten, je huis onderhouden, picknicken en 's avonds in je eigen stad uitgaan. Maar de belangrijke boodschap achter alle vakantiefolders die je nu ziet is; nu kun je eindelijk jezelf worden, ontsnappen aan de routines van werk en school, terug naar de natuur, eindelijk frisse lucht en geen drukte, mentale en fysieke detox. Thuis biedt dat blijkbaar allemaal niet, of is daar de tegenhanger van: thuis is de plaats van plicht, routine. Maar thuis is ook waar je altijd welkom bent, een plaats van veiligheid. 

Gerelateerde artikelen