3 mins

Zeven morele uitdagingen: creatio ex nihilo

De komende weken komt De Helling met een reeks morele uitdagingen in economische crisistijd. Basis voor deze reeks is een toespraak die Theo Salemink op 30 januari 2014 gehouden heeft tijdens de conferentie ‘Weg uit de crisis!?’, een tweejaarlijkse bijeenkomst van kerken, humanisten en vakbeweging op het hoofdkantoor van het FNV in Amsterdam. De vierde morele uitdaging: creatio ex nihilo.

Er heeft zich in de afgelopen kwart eeuw van neoliberale hegemonie nog iets bijzonders voorgedaan. Op gigantische schaal is er geld geschapen ‘uit het niets’. Met name door de banken. De getallen zijn te groot om met het normale verstand te bevatten. Een nieuwe kosmische religie, maar nu seculier van aard, verscheen. De vrije markten, ook de geldmarkten, zo dacht men, kennen een innerlijke harmonie die alles ten goede keert. Ze kennen een orde, zoals de hemellichamen volgens een vaste orde bewegen. Ze kennen een orde, zoals de metafysische orde van schepping en bestemming. Deze pseudoreligieuze overtuiging heeft zich sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw diep ingevreten in het denken van de neoliberale economen en hun politieke adepten. Maar die orde bleek niet te bestaan. Tegenover de gigantische geldvermeerdering bleek voor een deel geen waarde te staan. De gevolgen? De huizenmarkt stortte in. Financiële producten bleken giftig. Miljarden en miljarden verdampten. Gewone mensen vragen zich af: waar kwam dat geld vandaan en waar blijft het?

Van oudsher bestaat er niet alleen in het marxisme, maar ook in de religies en sommige wereldbeschouwingen een huiver voor het idee dat geld uit het niets geschapen kan worden, huiver voor een creatio ex nihilo. Middeleeuwse denkers formuleerden het zo: pecunia pecuniam non parere potest: geld kan geen geld voortbrengen, geld kan geen vruchten voortbrengen, geld/kapitaal is uit zichzelf niet vruchtbaar, dode dingen (materie, geld, kapitaal, machines e.d.) zijn uit zichzelf niet productief. Al deze dingen bezitten niet de macht om uit niets iets te scheppen (creatio ex nihilo). Alleen de mens, geschapen naar het 'beeld' van God, kan door zijn en haar arbeid waarde scheppen. In veel religies bestaat daarom een arbeidswaardeleer of een visie op het primaat van de arbeid. Waarde ontstaat door arbeid en zo is het in de schepping ook bedoeld, leren pausen en Middeleeuwse theologen ons. Aan deze visie wordt ook een huiver voor rente gekoppeld. Voor rente wordt ook niet gewerkt. Rente in gestalte van woeker en speculatiewinsten op de geldmarkten of de aandelenmarkten worden helemaal gewantrouwd. Deze praktijken werden ooit zonde genoemd, toen dat nog indruk maakte.

Maar ook hier de vraag: Waarom is geldschepping moreel erg, als we het economisch en politiek in de hand kunnen houden? Is het enkel een kwestie van goed crisismanagement of speelt hier ook een moreel management een rol?

Reactie toevoegen