3 mins

Zeven morele uitdagingen: rijkdom

De komende weken komt De Helling met een reeks morele uitdagingen in economische crisistijd. Basis voor deze reeks is een toespraak die Theo Salemink op 30 januari 2014 gehouden heeft tijdens de conferentie ‘Weg uit de crisis!?’, een tweejaarlijkse bijeenkomst van kerken, humanisten en vakbeweging op het hoofdkantoor van het FNV in Amsterdam. De tweede morele uitdaging: rijkdom.

Spiegelbeeld van armoede is rijkdom. We hebben allen het idee dat in landen als de Verenigde Staten de economische ongelijkheid groot is, maar dat Nederland een veel grotere gelijkheid kent en dat de extreme verschillen tussen rijk en arm veel minder zijn. Quod non. Opnieuw eerst de cijfers. Een recente studie van het Amsterdams Instituut voor Arbeidsstudies naar de inkomensongelijkheid tussen 1977 en 2011 bevestigt dit beeld, scherpt het zelfs aan. Cijfers zijn koel, maar de realiteit erachter roept een verontrusting op. De tien procent huishoudens (700.000) in Nederland die het minst verdienen zijn er sinds 1977 dertig procent aan koopkracht op achteruit gegaan. In de naoorlogse periode, voorafgaand aan 1977, was er juist sprake geweest van een groei van de inkomens van deze groep, als gevolg van de opbouw van de verzorgingsstaat. Let wel, vanaf 1977 is de koopkracht van deze laagste tien procent achteruit gegaan. Zij kunnen dus dertig procent minder kopen dan voorheen. En die achteruitgang betrof ook de laatste jaren voor de crisis, toen de bomen tot in de hemel leken te groeien. De koopkracht van de rijkste groep in Nederland steeg daarentegen met 23 procent. Je kunt het ook nog anders zeggen. In 1977 verdiende de rijkste tien procent van Nederland 5,1 keer zoveel als den armste tien procent. In 2011 was die kloof gegroeid tot 8,2 keer. Onderzoeker Wiemer Salverda verwacht dat in de komende jaren van de schokgolf van de crisis de achteruitgang in koopkracht verder zal toenemen.

Tot zover gaat het over ongelijkheid in inkomen. De ongelijkheid in vermogen is nog veel groter, aldus professor Bas van Bavel tijdens een symposium van de Wetenschappelijker Raad voor het Regeringsbeleid in november 2013. De onderste zestig procent van de huishoudens in Nederland bezit slechts één procent van het totale vermogen in Nederland, de rijkste tien procent bezit meer dan de helft van het vermogen en de bovenste twee procent bezit een derde van het totale vermogen. En onder vermogen vallen zaken als spaargelden, huisbezit, aandelen – minus de schulden. Pensioenopbouw wordt niet meegerekend, omdat het pas in de toekomst beschikbaar komt als inkomen. Bij deze cijfers is volgens Bas van Bavel nog niet eens het ‘verborgen vermogen’ van met name de allerrijksten, die over de financiële expertise en instrumenten beschikken om het vermogen buiten het zicht van overheid en wetenschap te houden, opgeteld. In feite zijn de verschillen nog groter.

In de afgelopen jaren is de marktlogica losgezongen van de morele logica. Het is voor deze nieuwe rijken vanzelfsprekend dat ze zoveel verdienen. Rijkdom is losgezongen van arbeid en prestatie, van politieke maat en moreel besef. Het gaat om een ‘natuurlijke rijkdom’, die mensen rechtens toekomt. Ze hebben er voor gewerkt en de markt bepaalt de prijs. Rijkdom lijkt een natuurlijk product, als zuurstof die ingeademd wordt. Maar waarom is groeiende ongelijkheid erg? Is het eigenlijk wel erg? Wat is er mis met rijkdom? En hoe weten we dat? Zijn er alleen economische argumenten? Of politieke argumenten die wijzen op een gevaar voor democratie en maatschappelijke orde als de ongelijkheid te groot wordt? Zijn er ook morele argumenten?

Reacties

Peter Kretzschmar

Naar aanleiding van de vragen waarmee het stuk eindigt een leesuggestie:
1. Richard Wilkinson and Kate Pickett (epidemiologen): The Spirit Level, Why Equality is Better foor Everyone, Penguin Books 2010
2. Joseph E. Stiglitz (econoom): The Price of Inequality, Penguin Books 2013
Overigens, de meeste rijkdom (de vermogens van de top-1 procent)is niet verkregen door arbeid maar door speculatie, bonussen, enzovoort.

Reactie toevoegen