Opiniestuk: Het belang van het waarborgen van de rechtsstaat

De ontbinding van het parlement in het Verenigd Koninkrijk door presiedent Boris Johnson, de afzettingsprocedure rondom Trump en de verkiezing van Bolsanaro in Brazilië... Het zijn enkele voorbeelden waarbij de rechtstaat wereldwijd de afgelopen jaren onder druk bleek te staan. In de Rule of Law Index 2019 van the World Justice Project werd geconstateerd dat rol van de rechtsstaat wereldwijd evenals vorig jaar afnam, onder andere door opkomend autoritarisme.

Dergelijke problemen lijken voor ons ver weg te staan. Homayoen Madad wijst er echter op dat ook in Nederland risico’s bestaan. Hij houdt een pleidooi en geeft een aanbeveling voor een betere waarborging. 'Inmiddels hebben we te maken met politieke partijen wiens voorstellen de rechtsstaat, en daarmee de democratie, schade toe kunnen brengen.’

Volgens de 18e-eeuwse filosoof Charles de Montesquieu, de bedenker van de Trias Politica, functioneert een staat louter goed als er scheiding is van drie machten: de rechtsstatelijke, de wetgevende en de uitvoerende macht. Het belang van de scheiding der machten is dat de rechten van de burgers – onder andere op vrijheid van machtsmisbruik door de overheid – beschermd worden. Met dit opiniestuk wil ik een pleidooi houden voor een betere waarborging van de Nederlandse rechtsstaat.

De scheiding der machten en de (on)afhankelijkheid van de rechters
Kathalijne Buitenweg, Tweede Kamerlid voor en vicevoorzitter van GroenLinks, sprak in januari haar ongerustheid uit over de rechtspraak in een overleg in de Tweede Kamer: ‘De rechtspraak is in Nederland georganiseerd als uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Justitie en Veiligheid’.[1] Hiermee stelde ze dat de rechtspraak niet gelijkwaardig werkt ten opzichte van de wetgevende en uitvoerende macht. Als pseudo-oplossing is in 2002 de Raad voor de rechtspraak in het leven geroepen die als buffer moet fungeren tussen de rechters en de ministers.[2] Tot 2002 viel de Rechtspraak onder de minister van Justitie en Veiligheid. Het ministerie bemoeide zich niet met de inhoud van de vonnissen, maar bepaalde wel de jaarlijkse bestedingsruimte van rechtbanken. Nu is het de Raad voor de rechtspraak die dergelijke zaken bepaalt.[3] Waarom de nieuwe werkwijze nu nog steeds niet verantwoord is, heeft te maken met het feit dat de minister naast de begroting ook de samenstelling van de Raad bepaalt.[4]

Problematisch is de waarborging van de onafhankelijkheid van rechters in deze gehiërarchiseerde structuur. Dit stelt prof. dr. Elaine Mak, verbonden aan Universiteit Utrecht, in haar proefschrift: ‘De mogelijkheden tot het geven van aanwijzingen betreffende de afhandeling van categorieën van zaken schuren dicht aan tegen de inhoudelijke behandeling van concrete gevallen en leveren in ieder geval een inperking in van de vrije oordeelsvorming door de rechter’.[5] De onafhankelijkheidsexcepties die moeten voorkomen dat de minister en de Raad zich inmengen, bieden weinig uitkomst omdat er onduidelijkheden zijn over hun verbindende karakter en over het vermogen van toetsing van de aanwijzingen.[6]

De vraag rijst tot hoeverre de rechtelijke onafhankelijkheid grenzen stelt aan de ministeriële bemoeienis (via de Raad voor de rechtspraak) die de bedrijfsvoering betreft.[7] Laten we kijken naar de bestuursstructuur. Men kan zien dat de gerechtsbesturen verantwoording moeten afleggen tegenover de Raad voor de rechtspraak die vervolgens verantwoording hoort af te leggen aan de minister. Daarenboven kan de minister de Raad aanwijzingen geven als het gaat om de bedrijfsvoering. Deze kan op zijn beurt aanwijzingen geven aan de gerechtsbesturen. Bovendien kan de minister besluiten van de Raad vernietigen. De Raad kan besluiten van de gerechtsbesturen nietig verklaren. Helemaal onderaan de hiërarchiestructuur figureren de rechters.[8] Dit betekent dat de minister, die behoort bij de uitvoerende macht, indirect gezag en zeggenschap heeft over de rechtsprekende macht.

Puur gekeken naar de financiering, ziet men dat de rechtelijke macht geen eigen budget heeft en daarmee financieel afhankelijk is van andere uitgaven van dit ministerie. Het gevolg is dat als de minister weinig geld in kas heeft, dit dan directe gevolgen heeft voor de kwaliteit van de rechtelijke macht. Het gaat hier dan om de tijd die de rechters kunnen besteden aan een zaak en om het aantal zaken dat ze kunnen behandelen. Elaine Mak stelt in haar proefschrift dat het nieuwe financieringssysteem als transparant maar complex wordt ervaren. Het blijkt dat de gerechten erg moeten wennen aan het nieuwe systeem. Ook blijkt dat de onderhandelingen over de toekenning van de financiering van de rechtspraak in verband staan met de financieringsruimte van de minister van Financiën, waardoor politieke beïnvloeding een grote rol speelt in een verder objectief systeem.[9]

De Raad voor de rechtspraak heeft geringe inspraak op de financiering van de rechtspraak zelf. Waar het in het bijzonder mis lijkt te gaan is dat de Raad met de kostenverlaging van de minister meegaat en daarbij het tekort van het budget te weinig onderkent. Een andere benoemingsprocedure zou de Raad onafhankelijker kunnen maken zodat hij de belangen van de rechters kan behartigen. Raad-voorzitter Henk Naves schreef in juli een brief aan Sander Dekker (minister voor Rechtsbescherming) waarin hij stelde dat de huidige werkwijze van de rechtspraak inefficiënt en complex is. Hij vroeg om extra geld voor de rechtspraak. Hij motiveerde in de brief dat het budget voor de rechtspraak overeen hoort te komen met de doelen die van de rechtspraak worden verwacht.[10]

De Commissie Visitatie Gerechten die vierjaarlijks een rapport publiceert, brengt de schaarste aan professionele medewerkers en het tekort aan financiële middelen als haar belangrijkste conclusie naar voren. Omdat de Raad niet goed functioneert hebben rechters en medewerkers kritiek op hun eigen bestuursorgaan: de Raad voor de rechtspraak. Het gaat om zijn rol en zijn positie die voor spanningen zorgen.

Waar binnen de gerechten van de Raad voor de rechtspraak wordt verwacht dat deze optreedt als verbindend boegbeeld en belangenbehartiger voor de rechtspraak, ervaren rechters en medewerkers de Raad voor de rechtspraak in werkelijkheid veeleer als een verlengstuk van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, dat zich hoofdzakelijk richt op het beheersen van de kosten van de rechtspraak.[11]

Transparancy International Nederland (TI-NL), de Nederlandse afdeling van Transparancy International – een internationale niet-gouvernementele organisatie (NGO) – die als taak heeft om corruptie wereldwijd te bestrijden, stelt het volgende: als een justitieel orgaan financieel onder druk staat, bestaat er gevaar dat de rechtsstaat wordt getroffen in haar kundigheid en weerbaarheid bij het voeren van een anti-corruptie beleid.[12] Ook deze organisatie benadrukt het belang van de kwaliteit van de rechtsstaat.

Het lijkt erop alsof de Raad meer als een vooruitgeschoven post van het ministerie dient dan als een mede-vertegenwoordiger van de belangen van de rechters. Deze constructie maakt de rechtelijke macht kwetsbaar voor politieke beïnvloeding. Het Nederlandse rechtsstatelijke beleid kan hierdoor tegen de rechten van de mens ingaan.

De scheiding der machten en de procedurele goedkeuring en afkeuring van wetten
Een wetsvoorstel gaat via de Tweede Kamer naar de Eerste Kamer. De beide organen hebben de bevoegdheid om wetsvoorstellen te beoordelen. Er komt echter geen rechter aan te pas die wetsvoorstellen toetst aan de grondwet. Dat betekent echter dat de toetsing of goedkeuring van een wetsvoorstel in wezen politiek van aard is en niet rechterlijk. Het advies dat de Raad van State (verplicht) uitbrengt is niet bindend en hoeft dus ook niet meegenomen te worden in de beslissingen. Dat wil zeggen dat wetsvoorstellen zonder een rechtelijke bevoegdheid, een rechtelijke macht – bestaande uit rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad – ingediend kunnen worden.

Het advies van de Raad van State kan bovendien genegeerd worden. Bovendien kan de Raad van State zelf het politieke proces beïnvloeden doordat het naast rechtsprekend orgaan, het belangrijkste adviesorgaan van de regering is. Deze stelling vraagt om een nuance: het is nodig om aan te kaarten dat ondanks het bovengenoemde relaas, de rechters in Nederland zich heel onafhankelijk voelen.[13] Echter, deze rechters dienen wel in beeld te zijn bij de besluitvorming van de nieuwe wetsvoorstellen. Daarnaast kunnen we in Nederland – in tegenstelling tot andere Europese landen – wetten niet onafhankelijk aan de grondwet toetsen. Voor verheldering: de wetten worden getoetst aan de grondwet door een politiek orgaan.

Urgentie van een betere waarborging van de rechtsstaat
Nu de gebreken van de rechtsstaat beschreven zijn, richt ik mij op het beargumenteren waarom tegenwoordig een betere waarborging van de rechtsstaat urgent is geworden. Inmiddels hebben we te maken met politieke partijen wiens voorstellen de rechtsstaat, en daarmee de democratie, schade toe kunnen brengen. In 2017 heeft de Orde van Advocaten een commissie aangesteld om onderzoek te doen naar de rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s van dertien politieke partijen van de laatste Tweede Kamerverkiezingen. Het onderzoek stelde dat ChristenUnie zich het meest om de rechtsstaat bekommert en dat de idealen van deze partij de rechtsstaat en de democratie niet schaden. Dit in tegenstelling tot alle andere partijen, ook GroenLinks. De aangestelde commissie heeft een volgorde gemaakt van de mate waarin de standpunten in de verkiezingsprogramma’s de rechtsstaat aantasten. Wat verraste was dat VVD heel slecht scoort. Ik citeer dan ook uit het rapport het volgende:

De VVD wil niet langer dat mensenrechten uit verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties directe werking hebben in Nederland. De VVD wil verder de “rechterlijke interpretatie van mensenrechten” terugdringen (p.23 van het verkiezingsprogramma van de VVD). Dit voorstel betekent een forse inbreuk op de bescherming van fundamentele rechten in Nederland zoals die momenteel wordt gewaarborgd door internationale verdragen en onafhankelijke Nederlandse en Europese rechters.[14]

Daarnaast wil VVD, de grootste partij van Nederland, het voor de burgers onmogelijk maken om bij de rechter aan te kloppen als een politieke partij hun rechten schendt. Folkert Jensma schrijft in de NRC dan ook terecht dat wanneer PVV moslims wil beperken in hun vrijheid van godsdienst, VVD het dan met haar beleid onmogelijk maakt voor moslims om dat bij de rechter tegen te houden.[15] Burgers kunnen veel rechten hebben, maar als zij hun rechten niet kunnen halen, dan is er sprake van rechteloosheid. Dan heeft het hebben van een recht ook geen waarde.

Recent zijn daarnaast bepaalde standpunten door VVD ingenomen die ingaan tegen de mensenrechten. Denk aan afwijkende straffen in bepaalde wijken en het strafbaar stellen van het redden van mensen op zee. FvD was niet meegenomen in het onderzoek omdat het onderzoek uit het jaar 2017 dateert. Maar overduidelijk is dat deze partij de rechtsstaat in haar voorstellen ondermijnt. Het is een partij die discrimineert op basis van ras, geloof, geaardheid en geslacht. Ook doet zij regelmatig aanvallen op de journalistiek en de wetenschap.[16] [17] [18]

Andere voorbeelden van politiek beleid dat regelrecht in strijd is met de rechtsstaat zijn de volgende:

1 CDA is voornemens om de financiering van islamitische organisaties en moskeeën door buitenlandse overheden niet langer toe te staan. Volgens het rapport van de Orde van Advocaten zorgt dat voor directe discriminatie. De reden is volgens het rapport dat deze maatregel louter islamitische organisaties zal raken.[19]

2 PVV wil geen asielzoekers en immigranten uit islamitische landen toelaten, verblijfsvergunningen intrekken die al zijn afgegeven en alle asielzoekerscentra sluiten. Deze maatregelen zijn in strijd met het Europese en het internationale recht. Daarnaast wil PVV islamitische hoofddoekjes in publieke functies verbieden, alle islamitische scholen sluiten en de koran verbieden. Deze ideeën gaan in tegen de vrijheden van onderwijs, godsdienst en meningsuiting. Ook is deze partij van plan om ‘criminelen’ met een dubbele nationaliteit te denaturaliseren. Dit is volgens het rapport discriminerend tegenover degenen die enkel de Nederlandse nationaliteit hebben. Niemand mag namelijk stateloos gemaakt worden.[20]

3 SGP wil een compleet abortusverbod. Dat gaat in tegen de vrijheid van zelfbeschikking. Daarnaast eist deze partij voor christenen vrijheden op en een voorkeurspositie binnen de rechtsstaat. Tegelijkertijd worden groepen als atheïsten en moslims onthouden van een dergelijke positie. Dit is in strijd met de vrijheid van godsdienst en het non-discriminatie-beginsel.[21] 

4 VVD is voornemens om Nederlanders die zich aan hebben gesloten bij een terroristische organisatie, het recht te ontnemen om een Nederlander te zijn. Volgens het rapport is dit in strijd met het universeel uitgangspunt dat het stateloos maken van eigen burgers in strijd is met de mensenrechten.[22]

De plannen van GL, 50 Plus, DENK, D66, PvdA, PvdD en SP zijn niet regelrecht in strijd met de rechtsstaat maar kunnen volgens de commissie wel afdoen aan de rechtsstaat. Om die reden heb ik uit ruimtegebrek de plannen van deze partijen buiten verdere behandeling gehouden.

De macht van de politiek
Een tweede reden waarom een betere waarborging van de rechtsstaat urgenter is geworden, is dat de macht van de politiek verhoudingsgewijs is gegroeid. De Eerste Kamer is namelijk politieker geworden, onder andere doordat de laatste kabinetten geen meerderheid meer hebben in de Eerste Kamer, waardoor zij er steeds meerderheden moeten zien te vinden voor hun voorstellen en daardoor politiek afhankelijker zijn geworden van de Eerste Kamer. De reflectieve en controlerende taken van de Eerste Kamer in het kader van de wetsvoorstellen zijn daardoor in de verdrukking gekomen.

Een derde reden waarom een betere waarborging van de rechtsstaat dringend is geworden, heeft te maken met het feit dat op rechts juist de radicale partijen zijn gegroeid de laatste jaren. Dit vergroot de kans dat VVD en CDA hun in het rapport zwaar bekritiseerde opvattingen in de toekomst werkelijkheid zouden kunnen laten worden. Rechts is in Nederland in de politiek toch al altijd in de meerderheid geweest.

Er worden daarnaast steeds meer besluiten direct genomen door de regering in plaats van via het parlement door een toename van het gebruik van een AMvB (Algemene Maatregel van Bestuur). Daarmee wordt de politieke verantwoording in het parlement omzeild. Dus ministers kunnen zonder goedkeuring van het parlement zelf besluiten nemen, wat in wezen geen probleem hoeft te zijn zolang dit instrument ingezet wordt waar het voor bedoeld is: het nader uitwerken van bestaande wetgeving of het wegnemen van praktische uitvoeringsproblemen bij wetten. Ook de Raad van State oordeelde dat het parlement te veel aan de zijlijn staat.[23] De toenemende macht van de politiek ten opzichte van bijvoorbeeld de rechtsprekende macht zou ervoor kunnen zorgen dat wetten doorgedrukt worden die in strijd zijn met de rechten van de mens.

De Orde van Advocaten stelt in haar rapport dat een politieke meerderheid nooit de rechten van minderheden mag beperken.[24] Democratie betekent uiteraard niet louter dat de meeste stemmen gelden. Maar, zoals eerder in dit stuk betoogd, politici kunnen – door het gebrek aan scheiding van de machten in de praktijk – invloed hebben op de werkwijze van de rechtelijke macht. Zo kan de overheid derhalve zijn onvoorspelbaarheid niet in toom houden, wat een van de minimumeisen is van de rechtsstaat, zo stelt de genoemde commissie van de Orde van Advocaten. De andere twee minimumeisen van de rechtsstaat zijn: dat de fundamentele rechten en vrijheden van burgers worden geëerbiedigd en dat de onafhankelijke rechter voor iedereen bereikbaar hoort te zijn.

De minimumeisen die de commissie van de Orde van Advocaten heeft gesteld, worden door de eerdergenoemde politieke partijen in grote mate geschonden. Ik eindig met een citaat uit het rapport van de Orde van Advocaten:

Wie ter bescherming van onze democratische rechtsstaat bereid is om de rechtsstaat zelf te ondermijnen, bijvoorbeeld door bepaalde groepen burgers voortaan als tweederangs te behandelen of uit te sluiten van rechten, vormt zelf een bedreiging voor de vrijheden die het fundament van onze samenleving vormen.[25]

Aanbevelingen
Ik zou tot slot nog in alle bescheidenheid naar aanleiding van bovenstaande de volgende suggesties willen doen:

1 In het belang van het vrije oordeelsvermogen van de rechters, is het essentieel dat er naar een andere structuur wordt gezocht waarin de minister van Justitie en Veiligheid niet degene is die de samenstelling en de begroting van de Raad voor de rechtspraak bepaalt en dus de onafhankelijkheid van de rechtelijke macht waarborgt.

2 Een waarborging van de begrotingsbehoefte van de rechtelijke macht om deze adequaat en onafhankelijk te kunnen laten functioneren, om daarmee de rechtsstaat te beschermen.

3 Het oprichten van een constitutioneel hof dat wetsvoorstellen kan toetsen aan de grondwet.

4 De Raad van State achteraf laten adviseren, maar dan wel bindend.

 

Homayoen Madad

Heb je ook een thema dat je wil agenderen of een idee voor een opiniestuk? Stuur een mail naar hellingproef@groenlinks.nl

Literatuurlijst

- Buitenweg, K. (januari, 2019). De rechtsstaat is toe aan een APK. Verkregen via: https://groenlinks.nl/nieuws/de-rechtsstaat-toe-aan-een-apk

- De Nederlandse Grondwet. (z.d.). De Trias Politica in de Nederlandse Grondwet. Verkregen via: https://www.denederlandsegrondwet.nl/id/vkndm7nuwdwh/de_trias_politica_in_de_nederlandse

- De rechtspraak (juni, 2017). Nederlandse rechters bij Europese top op gebied van onafhankelijkheid. Verkregen via: https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Nieuws/Paginas/Nederlandse-rechters-bij-Europese-top-op-gebied-van-onafhankelijkheid.aspx

- De Rechtspraak. (z.d.). Oprichting Raad voor rechtspraak. Verkregen via: https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Over-de-Raad-voor-de-Rechtspraak

- De Rechtspraak (2018). Rapport visitatie gerechten 2018. Goede rechtspraak, sterke rechtsstaat. Verkregen via: https://www.rechtspraak.nl/SiteCollectionDocuments/Rapport%20Visitatie%202018.PDF

- Follow the Money. (z.d.). Hoe de Algemene Maatregel van Bestuur de democratie uitholt. Verkregen via: https://www.ftm.nl/artikelen/amvb-democratie?share=1

- Hooven, M. ten. (maart, 2019). De omgekeerde wereld van Baudet. Maak stuk wat in de weg staat. Verkregen via: https://www.groene.nl/artikel/maak-stuk-wat-in-de-weg-staat

- Jensma, F. (maart, 2017). Vooral de VVD zet de grootste stap achteruit. Verkregen via: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/03/11/vooral-de-vvd-zet-de-grootste-stap-achteruit-7236934-a1549830

- Mak, E. (2007). De rechtspraak in balans. (Proefschrift). Nijmegen. Uitgever: Willem-Jan van der Wolf & Rene van der Wolf.

- M.L. Adriaanse. (juli, 2019). Rechtbanken verliezen zeggenschap. Verkregen via: https://www.nrc.nl/nieuws/2019/07/29/rechtbanken-verliezen-zeggenschap-a3968591

- Navigator. (z.d.). onafhankelijkheid van de rechter. Verkregen via: https://www.navigator.nl/document/id34dfa006e57f437192ce05e73fd18147/onafhankelijkheid-van-de-rechter-in-constitutioneel-perspectief-staat-en-recht-nr-3-11-onderwerp?ctx=WKNL_CSL_2215

- Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017. Verkregen via: https://www.advocatenorde.nl/nieuws/verkiezingsprogrammas-op-gespannen-voet-met-de-rechtsstaat

- P.P.T. Bovend’Eert. (mei, 2016). Wat is er mis met de rechtelijke organisatie?  Verkregen via: https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Contact/Documents/Ars%20Aequi.pdf

- Ramdjan, T. (maart, 2019). Baudet neemt de rechtsstaat niet serieus. Verkregen via: https://www.parool.nl/nederland/baudet-neemt-de-rechtsstaat-niet-serieus~b8a3fb8e/

- Reformatorisch Dagblad. (april, 2015). Dr. Thierry Baudet: Vlammend protest tegen islam en Europese dwang. Verkregen via: https://www.rd.nl/vandaag/binnenland/dr-thierry-baudet-vlammend-protest-tegen-islam-en-europese-dwang-1.461069

- Transparancy International Nederland. (maart, 2019). De rechtsstaat in Nederland: (nog) geen nood aan de man? Verkregen via: https://www.transparency.nl/nieuws/2019/03/rechtsstaat-nederland/

 

 

[1] Buitenweg, K. (januari, 2019). De rechtsstaat is toe aan een APK.

[2] Buitenweg, K. (januari, 2019). De rechtsstaat is toe aan een APK.

[3] De Rechtspraak. (z.d.). Oprichting Raad voor rechtspraak.

[4] Buitenweg, K. (januari, 2019). De rechtsstaat is toe aan een APK.

[5] Mak, E. (2007). De rechtspraak in balans, p. 317

[6] Mak, E. (2007). De rechtspraak in balans, p. 317

[7] Navigator. (z.d.). Onafhankelijkheid van de rechter.

[8] P.P.T. Bovend’Eert. (mei, 2016). Wat is er mis met de rechtelijke organisatie?

[9] Mak, E. (2007). De rechtspraak in balans, p. 316

[10] M.L. Adriaanse. (juli, 2019). Rechtbanken verliezen zeggenschap.

[11] De Rechtspraak (2018). Rapport visitatie gerechten 2018. Goede rechtspraak, sterke rechtsstaat, p 39.

[12] Transparancy International Nederland. (maart, 2019). De rechtsstaat in Nederland: (nog) geen nood aan de man?

[13] De rechtspraak (juni, 2017). Nederlandse rechters bij Europese top op gebied van onafhankelijkheid.

[14] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 30.

[15] Jensma, F. (maart, 2017). Vooral de VVD zet de grootste stap achteruit.

[16] Ramdjan, T. (maart, 2019). Baudet neemt de rechtsstaat niet serieus.

[17] Hooven, M. ten. (maart, 2019). De omgekeerde wereld van Baudet. Maak stuk wat in de weg staat.

[18] Reformatorisch Dagblad. (april, 2015). Dr. Thierry Baudet: Vlammend protest tegen islam en Europese dwang.

[19] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 22.

[20] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, pp 26-27.

[21] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 27.

[22] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 30.

[23] Follow the Money. (z.d.). Hoe de Algemene Maatregel van Bestuur de democratie uitholt.

[24] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 4.

[25] Orde van Advocaten. (2017). Rapport van de commissie Rechtsstatelijkheid van de verkiezingsprogramma’s 2017, p 11.