Een samenwerking tussen DWARS en het Jong WB

Op zondagmiddag 29 november 2020 vond een online conferentie Rechtsstaat & Democratie plaats. De conferentie was georganiseerd door een samenwerking tussen DWARS (de jongerenpartij van GroenLinks) en het Jong Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks.

Het programma zag er als volgt uit:

Onderwerp NL:

Niels van den Berge (Tweede kamerlid van GL) Portefeuillehouder Veiligheid en Justitie

Onderwerp EU:          

Judith Sargentini (voormalig raadslid en voormalig Europarlementariër)

Onderwerp internationaal:

Youssef Rahman (Senior politiek adviseur/politieke zaken bij Amnesty International)

 

En waarom een programma waarin rechtsstaat en democratie centraal staat? Uit het rapport van de Commissie Rechtsstatelijkheid in verkiezingsprogramma’s 2017, opgesteld door Nederlandse Orde van Advocaten, blijkt dat we inmiddels met politieke partijen te maken hebben wier voorstellen de rechtsstaat, en daarmee de democratie, schade toe kunnen brengen. GroenLinks is een partij die mensenrechten hoog in het vaandel heeft staan en dus bekommeren we ons natuurlijk om dit issue.

Het doel van de middag was om de Tweede Kamerfractie van GroenLinks concrete ideeën te geven. Er werd gefocust op nationale, Europese en internationale vraagstukken. Wat deze bijeenkomst uniek maakte, is dat het interactief ingericht was. Niet alleen middels klassieke lezingen, maar ook door middel van het organiseren van pitches!

Drie deelnemers kregen de kans om een pitch te geven waarin hun voorstel om de rechtsstaat te verbeteren centraal stond. De aanwezige gasten en sprekers konden vervolgens op de pitch reageren. Zo ontstonden geanimeerde gesprekken en nieuwe ideeën.

 

Hieronder enkele fragmenten uit de drie pitches:

Pitcher Homayoen Madad, tevens voorzitter van het Jong WB, over de rol van de Raad van State en het oprichten van een constitutioneel hof:

 

Een wetsvoorstel gaat via de Tweede Kamer naar de Eerste Kamer. De beide organen hebben de bevoegdheid om wetsvoorstellen te beoordelen. Er komt echter geen rechter aan te pas die wetsvoorstellen toetst aan de grondwet.

Dat betekent echter dat de toetsing of goedkeuring van een wetsvoorstel in wezen politiek van aard is en niet rechterlijk. Het advies dat de Raad van State (verplicht) uitbrengt is niet bindend en hoeft dus ook niet meegenomen te worden in de beslissingen. Dat wil zeggen dat wetsvoorstellen zonder een rechtelijke bevoegdheid, een rechtelijke macht – bestaande uit rechtbanken, gerechtshoven en de Hoge Raad – ingediend kunnen worden.

Het advies van de Raad van State kan bovendien genegeerd worden. Bovendien kan de Raad van State zelf het politieke proces beïnvloeden doordat het naast rechtsprekend orgaan, het belangrijkste adviesorgaan van de regering is. Deze stelling vraagt om een nuance: het is nodig om aan te kaarten dat ondanks het bovengenoemde relaas, de rechters in Nederland zich heel onafhankelijk voelen. Echter, deze rechters dienen wel in beeld te zijn bij de besluitvorming van de nieuwe wetsvoorstellen.

Daarnaast kunnen we in Nederland – in tegenstelling tot andere Europese landen – wetten niet onafhankelijk aan de grondwet toetsen. Voor verheldering: de wetten worden getoetst aan de grondwet door een politiek orgaan: de Eerste Kamer.

 

Pitcher Oğuz Karabacak over toetreden van Turkije tot EU:

Rational

Three Future Scenario's 

1. Maintaining Status Quo: Stagnation = Only constant is change.

2. Worst Case: Deteriorating relationships = Most expensive on long-term.

3. Best Case: Improvement relations = Cheapest on long-term.

 

Emotional 

Current situation

Fear & Antipathy

Desired situation

Cooperation & Love

 

Pitchter Matthias Schotanus over de lokale democratie:

Betere ondersteuning voor gemeenteraadsleden

De controle op de uitvoeren van het gemeentebestuur wordt primair uitgevoerd door gemeenteraadsleden. Zij behoren het college B&W te controleren op de uitvoering van gedecentraliseerde taken. Wij kunnen echter niet te ontkennen dat deze part-time volksvertegenwoordigers niet volledig zijn uitgerust voor deze taak. Hen ontbreekt de expertise, tijd en middelen om zorgvuldig het gemeentebestuur te controleren. Dit is niet alleen een probleem op lokaal niveau. Tweede Kamerleden spreken regelmatig ook over de zwakke informatiepositie van de Kamer ten opzichte van departementen met duizenden ambtenaren. Op lokaal niveau blijkt vaak fractieondersteuning summier te zijn en dit ondermijnt de uitoefening van de controlerende functie van de gemeenteraad.

GroenLinks zou zich moeten inzetten voor een betere verankeren van fractieondersteuning in de Gemeentewet. Lokale fracties moeten ruimere financiële middelen krijgen om zich te verdiepen in dossiers en meer informatie in te winnen over het beleid dat zij behoren te controleren.

 

Reacties eerste pitch

De rol van de Raad van State en het oprichten van een constitutioneel hof

Judith Sargentini gaf aan dat Thierry Baudet van ‘dikastocratie’ spreekt waarbij Nederland niet meer door politici maar door rechters wordt bestuurd. Deze vrees vindt Sargentini onterecht. Zij benoemde het belang van de rol van de Raad van State en gaf het voorbeeld van de huidige corona noodwet. De Raad van State heeft namelijk geconcludeerd dat de wet niet volmaakt is. Sargentini liet weten dat dit een van de voorbeelden is van de wetten die door de Tweede Kamer worden gejaagd. Tegelijkertijd gaf Sargentini aan dat als je de rechters te veel bevoegdheid geeft het ook niet goed is. Hiermee zou de trias politica ook niet in balans zijn. Wel lijkt het Sargentini een goed idee om in Nederland onze wetten aan de grondwet te toetsen, maar dat het aan een constitutioneel hof ontbreekt.

Een deelnemer gaf aan dat rechters kunnen toetsen aan internationale verdragen en vroeg wat daar de bijdrage en het belang van zijn? Niels van den Berge deelde mee dat het dan in feite gaat om ”indirecte constitutionele toetsing”. In deze gevallen worden de toetsingen van een wet niet aan de grondwet getoetst, wel aan de internationale verdragen. En gaf aan dat het bijna hetzelfde is maar niet helemaal. Hij noemde het belang van het toetsen aan de grondwet omdat daar dingen in staan die niet in internationale verdragen staan.

Een andere deelnemer vroeg of nu wetsvoorstellen worden aangenomen die tegen de grondwet ingaan. Van den Berge gaf aan dat dat gebeurd en noemde als voorbeeld dat paspoorten mogen worden ingetrokken van mensen met een dubbele nationaliteit, maar dat dat juridisch tegen de grondrechten in de Grondwet indruist.

Youssef Rahman liet weten achter de toetsing door de Eerste Kamer te staan. Maar dat daarna een rechter nog moet kunnen beoordelen of de wet aan de grondwet en aan internationale verdragen voldoet. En sprak over de internationale verdragen die boven de grondwetten van Nederland gaan.

Sargentini gaf aan dat wij te maken hebben met slordige wetgeving. En vertelde dat GroenLinks het in het verleden over of het opheffen van de Eerste Kamer heeft gehad. Maar dat zij juist waardering heeft gekregen voor de Eerste Kamer omdat dit orgaan iets kan corrigeren daar waar de Tweede Kamer zich soms laat meeslepen door de publieke opinie. Ook van den Berge sprak zijn waardering voor de rol van de Eerste Kamer uit hoewel hij vindt dat de rol van dit orgaan politieker is geworden door de minderheidskabinetten in de Eerste Kamer.

Over de vraag of een constitutioneel hof wel een goed idee is, antwoordde van den Berge dat de Tweede Kamer zijn wetgevende werk eigenlijk niet goed doet. En beaamde wat Sargentini daarover eerder over de Tweede Kamer aangaf: te veel met de waan van de dag bezig zijn. Van den Berge kaartte aan dat de Tweede Kamer bijvoorbeeld veel tijd kwijt is aan het beoordelen van de moties waardoor weinig tijd overblijft voor het kritisch beoordelen en amenderen van wetsvoorstellen. Ook Rahman deelde deze visie en gaf aan dat het zou helpen als minder moties behandeld zouden worden. Van den Berge gaf aan dat een constitutionele toetsing op meerdere manier mogelijk is dan het oprichten van een constitutioneel hof an sich. Hij gaf aan dat alternatieven te bedenken zijn. Wat volgens hem ook zou kunnen is het mandaat van de bestaande rechtelijke macht uitbreiden, zodat rechters aan de Grondwet mogen toetsen. En dat dan het om de vraag gaat hoe je met de Eerste Kamer omgaat en hoe je die inricht, en dat dat een ingewikkelde discussie is.

 

Reacties tweede pitch

Toetreden van Turkije tot de Europese Unie

Een deelnemer vroeg de pitcher Oguz Karabacak om een voorbeeld van positief leiderschap naar aanleiding van zijn pitch. De pitcher gaf aan dat politici het juiste voorbeeld horen te geven bij het uitdragen van positieve communicatie. Dit aangezien tegenwoordig middels een focus op negativiteit voor polarisatie zorgt. Focus voor respect voor elkaar en elkaars waarde inzien was zijn pleidooi en noemde Ghandi en Nelson Mandela als voorbeelden. De betreffende deelnemer sprak haar twijfels over verlies van relevantie in debatten als tegenover iedere negatieve uiting over Turkije en Islam steeds iets positiefs gezet zou moeten worden.

Rahman sprak over de EU-spelregels en benoemde daarnaast dat ook waarden een grote rol spelen wanneer een land tot de EU wil toetreden. Rahman uitte zijn zorgen m.b.t. mensenrechtenschendingen in Turkije zoals het gebrek aan persvrijheid en het hoge aantal politieke gevangenen. Een mogelijke toetreding van Turkije tot de EU zou pas ter sprake kunnen komen wanneer mensenrechten gerespecteerd worden.

Sargenti gaf aan dat Turkije in de EU een moeilijk thema is en gaf de pitcher mee naar een groter plaatje te kijken: de omgangsvormen in het algemeen. En zegt het eens te zijn met het pleidooi voor een positieve benadering, maar zegt daarbij wel dat er nog veel te doen als het gaat om de rechten van de mens in Turkije w.o. gelijke rechten aan de Koerdische minderheden.

Een deelnemer gaf aan dat in politiek een en ander te winnen valt als het gaat om het taalgebruik over moslims in Nederland. Hiermee beaamde de deelnemer het pleidooi van de pitcher als het gaat om positieve omgangsvormen.

 

Reacties derde pitch

Lokale democratie

Een deelnemer reageerde als eerste. Zij stelde zich in het kort voor: zij is aangesloten bij de Jongerenraad in Maastricht. Zij gaf aan dat deze organisatie per 2021 wordt wegbezuinigd en dat maar 1 of 2 jongeren in de algemene raad zitten en geeft hiermee het signaal af dat de vertegenwoordiging van jongeren in de lokale democratie verder afneemt. Van den Berge benadrukte het belang van lokale adviesraden. Het belang dat mensen zich vanuit die platformen zich kunnen vertegenwoordigen. Noemde als voorbeeld dat mensen met een beperking zich hard kunnen maken voor toegankelijke gebouwen.

Met betrekking tot het onderwerp journalistiek gaf Sargentini aan dat het helaas uitmaakt waar je in Nederland woont als het gaat om lokale journalistiek. Ene plaats heeft meer tools dan andere: verschil tussen kleine en grootte gemeentes. Hiermee stipte Sargentini ongelijke onderlinge posities van de gemeentes aan als het gaat om lokale journalistiek. Een deelnemer reageerde dat zij alle punten van de pitcher goed vond, vooral over de lokale journalistiek. Ze gaf aan dat meer focus op en kwaliteit van lokaal nieuws ertoe zouden kunnen bijdragen dat mensen zich lokaal meer laten horen, middels brieven aan de lokale politieke fracties.

Van den Berge sprak over de problemen bij decentralisatie die door rechtste kabinetten zijn doorgevoerd. Hij zei met sociale advocaten te hebben gesproken over dit onderwerp. Het blijkt dat de wetten slecht zijn, zoals de WMO. Het is simpelweg niet goed: veel was opengelaten. Die wetten moesten z.s.m. naar de gemeentes.

Een deelnemer sloot zich aan bij de visie van N. van den Berge door te stellen dat onderzoeken aan hebben getoond dat de decentralisaties gepaard gingen met bezuinigingen. En dat verschillende raden, zoals een cliënten/burgerraad, van belang zijn waar de burgers vertegenwoordig zijn of in participeren. En opperde ten slotte het idee van een lokale ombudsman (m/v).

 

Overige onderwerpen

Waar Rahman zich zorgen over maakte, is de krimpende ruimte van het maatschappelijk middenveld. Dat ziet hij over de hele wereld gebeuren. Voor organisaties als Amnesty International wordt het steeds moeilijker om hun werk te doen. Aan de goede doelen worden beperkingen opgelegd vanuit nationale regeringen. In Nederland valt het nog wel mee. Dat wordt een ‘open space voor civil society’ genoemd. Hongarije komt slecht naar voren uit een onderzoek van Civicus. Dat heeft te maken met allerlei wetgeving. Foreign agent-wetgeving [1] bijvoorbeeld, ooit begonnen in Rusland, heeft zich als een inktvlek over de wereld verspreid.

Toen kwam daar ook de coronacrisis bovenop. Veel dictatoriale en autocratische regimes hebben die crisis gebruikt om het maatschappelijk middenveld nog verder de mond te snoeren. Vakorganisaties (bijvoorbeeld van artsen) zijn de kanarie in de kolenmijn. In Wuhan was er een blogger die vertelde wat er aan de hand was in ziekenhuizen, toen wij in Nederland nog allemaal onze feestjes afliepen. Hij is verdwenen. Dat speelt niet alleen in China. Het rapport geeft ook voorbeelden van Zimbabwe en Guatemala. Je zag gebeuren dat de gevangenissen overvol raakten met gewetensgevangenen, politieke gevangenen en wetenschappers. Om ruimte te creëren werden ‘echte’ misdadigers vrijgelaten. Dit is slechts een van de manieren waarop de coronacrisis invloed heeft op rechtstaten die toch al onder druk staan. Hier moeten we wereldwijd scherp op blijven.

 

Het was een enerverende en geslaagde middag waarin veel aspecten van verschillende rechtsstaten aandacht kregen. We willen de sprekers, de pitchers en de deelnemers nogmaals bedanken voor hun inzet en hun interessante ideeën!

 

[1] The Russian "foreign agent" law, officially "On Amendments to Legislative Acts of the Russian Federation regarding the Regulation of the Activities of Non-profit Organisations Performing the Functions of a Foreign Agent", is a law in Russia that requires non-profit organizations that receive foreign donations and engage in "political activity" to register and declare themselves as foreign agents.