12 minuten

Veerkracht na corona

9 aanbevelingen voor een weerbare samenleving

Hoe richten we de samenleving zo in dat ze minder vatbaar is voor volgende crises? Die vraag doemt op nu de grote economische, sociale en geopolitieke gevolgen van de coronacrisis zich steeds duidelijker manifesteren. Negen aanbevelingen voor een meer veerkrachtige samenleving.

Zij die denken dat de wereld van voor corona precies zo terugkeert na corona, leven in een illusie.’ Het zijn woorden van Mark Rutte, de premier die aan het hoofd van onze regering het land al weken stevig bij de hand neemt. Ze vielen wat weg in het debat over aantallen ic-bedden en het mogelijk versoepelen van de noodmaatregelen. Maar ze zijn veelzeggend.

Terwijl we van uur tot uur de coronacrisis te lijf gaan, is het denken over de wereld na Covid-19 in volle gang. Een wereld die nu in brand staat en er zodanig beschadigd uitkomt dat herstel van de oude orde niet meer mogelijk zal zijn. Een wereld die hoe dan ook geconfronteerd zal worden met een volgende mondiale crisis.

Veerkracht

Natuurlijk ligt de focus op de korte termijn nog volledig op bestrijding van de gezondheidscrisis. We zitten er middenin, iedere dag worden mensen ziek en overlijden vaders, moeders, oma’s en opa’s, kinderen, geliefden. Maar er is een wereld na deze crisis. En we kunnen het ons niet veroorloven te wachten met nadenken over hoe die wereld eruit zal zien.

In een crisis zoals we die nu meemaken komt het aan op veerkracht. Dat betekent niet alleen: zorgen dat we uit deze crisis komen. Veerkracht is ook: de samenleving zo vormgeven dat ze minder vatbaar is voor volgende crises. We weten dat die gaan komen. Is het niet een volgend virus, dat misschien – God verhoede – nog agressiever en dodelijker om zich heen grijpt, dan is het wel de crisis van het nu even naar de achtergrond gedreven veranderende klimaat.

De samenleving na corona: hoe we haar minder vatbaar maken voor volgende crisesFoto: Bruno Figueiredo / Unsplash

Dus: hoe gaan we onze veerkracht vergroten? Hoewel het nog te vroeg is om volledig te kunnen zijn, tekent de noodzaak voor verandering én de kans op verbetering op een aantal terreinen zich onmiskenbaar af. Negen lessen waarmee we veerkracht versterken.

Les 1: De overheid doet ertoe

Als wereldwijd één ding duidelijk wordt in de aanpak van de coronacrisis, dan is het wel dat de samenleving een krachtige overheid nodig heeft die met vaste hand het stuur in handen neemt – niet alleen in tijden van crisis, maar ook daarna. We zien een rehabilitatie van de overheid die met behoud van vrijheden en instandhouding van de democratische rechtsstaat, de regie neemt over de richting die de samenleving op moet. Omdat de situatie dat vraagt en de bevolking het aan haar toevertrouwt.

Hiermee laat de overheid de rol los die ze zich sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zelf toebedeelde: als een partij op de achtergrond, die zoveel mogelijk vrijheid aan vooral het bedrijfsleven geeft. In plaats van een overheid die bureaucratisch, log en behoudend is – het imago dat door de vrije marktdenkers lang als vanzelfsprekend werd gevoed – zien we nu een overheid die krachtdadig, snel en vernieuwend te werk gaat.

Opbrengsten van innovaties in publieke instituten zullen deels terugvloeien naar de samenlevingDie zelfbewuste rol zal na deze crisis hard nodig blijven. Het zal ertoe leiden dat de overheid nu eindelijk weer meer sturend wordt in de richting waarin de economie zich moet ontwikkelen. Zodat sectoren die we nu allemaal zo belangrijk vinden (zorg, onderwijs, vuilophaal) op meer steun van de overheid mogen rekenen. En de sectoren die onze veerkracht groter maken, zoals groene industrie, versterkt worden.

Het betekent ook dat de assertieve overheid de vele innovaties die in publieke instituten, de universiteiten en kenniscentra worden ontwikkeld niet langer kosteloos aan het bedrijfsleven overdraagt, zonder een redelijk deel van de opbrengsten terug te laten vloeien naar de samenleving.

Daar hoort wel een kritische houding van burgers bij. Controle op de keuzes van die overheid, op de manier waarop ze de economie stuurt, publieke middelen inzet of met onze privacy omgaat, wordt des te belangrijker. De ruimte, financiële steun en fiscale voordelen die grote bedrijven de afgelopen decennia kregen, vaak betaald uit door burgers opgebrachte belastingen, zal er hoe dan ook door ingeperkt worden. Het publieke belang wordt weer belangrijker.

Les 2: Brede welvaart gaat boven economische groei

Onze welvaart meten we af aan economische groei. Wereldwijd drukken we dat uit in het bruto binnenlands product (bbp). Het geloof dat eraan ten grondslag ligt is dat economische groei tot meer welzijn en geluk leidt. De uitbraak van het coronavirus laat zien dat zowel geluk als welzijn door iets anders bepaald worden.

Door de focus op economische groei hadden overheden minder oog voor belangrijke investeringen in publieke diensten. Investeringen in onderwijs tellen in het bbp-systeem als kosten, en leveren dus negatieve cijfers op. Verkoop van vlees van wilde dieren, met het risico dat virussen overspringen op de mens, telt in het bbp als opbrengst en wordt dus gestimuleerd.

We zien nu dat voor welvaart publieke diensten nodig zijn die de samenleving leefbaar, veilig en gezond houden

Deze crisis laat zien dat we met onze groeimodellen op het verkeerde paard wedden. Voor welvaart en geluk is niet altijd meer productie van goederen nodig, er zijn ook publieke diensten nodig die de samenleving leefbaar, veilig en gezond houden. Zoals: gezondheidszorg, onderwijs, sociale voorzieningen, kennisontwikkeling en onderzoek. Uitgaven die vaak niet in financiële groei zijn uit te drukken.

Deze crisis toont aan dat we juist de diensten die geld kosten hard nodig hebben. Dat we dus naar nieuwe modellen moeten zoeken, die inzicht geven hoe activiteiten voor brede welvaart zorgen, welvaart die naast economische ook ecologische en sociale voorspoed brengt. Als we onze groei voortaan sturen op basis van zulke modellen, vergroten we enerzijds onze veerkracht tijdens gezondheidscrises en worden we anderzijds weerbaarder tegen die andere grote crisis, de klimaatcrisis.

Les 3: De publieke sector levert meer op dan hij kost

Een van de grote misverstanden van de afgelopen decennia is het geloof dat de overheid geen onderdeel van de vrije markt is. Daarbij is uit het oog verloren dat de overheid niet alleen een functie als marktmeester heeft, maar ook onderdeel van de markt is: namelijk als opdrachtgever en werkgever van al die diensten die samen de publieke sector vormen.

We zien nu dat de overheid zich als werkgever in de publieke sector niet als een verantwoordelijke baas heeft gedragen. Jarenlang is er bezuinigd op diensten die van publiek belang zijn. Het business model van het bedrijfsleven gold als lichtend voorbeeld.

Dat het bedrijfsleven, de private partijen, het publieke belang niet altijd goed bedienen zagen we al voor de corona-uitbraak. Maar nu we met een acute gezondheidscrisis zitten is het voor iedereen zonneklaar. De private sector neemt niet de verantwoordelijkheid voor het ‘vitale’ werk.

De private sector neemt voor het ‘vitale’ werk niet de verantwoordelijkheid

En nu delen van die private sector volledig stilvallen, is de overheid nodig voor een financieel vangnet. De gevolgen zijn duidelijker dan ooit: er zijn te weinig bedden, te weinig medicijnen en een tekort aan ervaren en geschoolde krachten.

Ook de publieke voorzieningen waar mensen elkaar tegenkomen zijn langzaam afgebroken. Buurthuizen, bibliotheken, ontmoetingscentra, plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten, waar buurtinitiatieven ontstaan, wijkzorg geleverd wordt. Ze zijn in groten getale wegbezuinigd. Het kostte immers geld. Veel te weinig aandacht was er voor de sociale netwerken die hiermee verdwenen.

Dankzij de corona-crisis erkennen we het belang van sociale betrokkenheid en de publieke sector weer. We leren dat een gezonde, welvarende samenleving geld kost. De hogere uitgaven hiervoor zullen we na deze crisis moeten beoordelen op kwaliteit en toegevoegde waarde, in plaats van alleen op kostenefficiëntie.

Les 4: Vitale functies laten we niet aan de markt over

De farmaceutische industrie, in Nederland met name het Zwitserse Roche, vond bescherming van het eigen verdienmodel belangrijker dan het bijdragen aan de publieke zaak. In dit geval: testen op besmetting met het coronavirus. Tegelijkertijd leerden we dat Nederland de eigen productie van vaccins en testmaterialen al jaren geleden de nek omdraaide. De overheid dacht dat de markt het beter en goedkoper kon. De markt besloot vervolgens dat andere activiteiten lucratiever zijn.

Na decennia van neoliberaal beleid maakt deze crisis duidelijk dat het roer om moet. Overmatige privatisering van vitale functies – zoals zorg, elektriciteit of openbaar vervoer – maakt ons kwetsbaar. In Nederland zien we hoe het zorgsysteem piept en kraakt. De introductie van marktwerking en financiële verwaarlozing eisen nu hun tol.

Grote crises laten zien dat het van levensbelang is dat de overheid zeggenschap heeft over vitale functies.

Les 5: De ketens moeten korter

De econoom Milton Friedman legde ooit beeldend uit hoe een potlood gemaakt wordt. De schakels die tot het eenvoudige tekengerei leiden zijn talrijk en over de hele wereld verdeeld. Dat is geen probleem als de ketens goed functioneren. Maar bij een crisis vallen schakels uit. En als zo’n schakel niet vervangen kan worden – wat nogal eens het geval is in onze geglobaliseerde economie – dan hebben we geen potloden meer. Of mondkapjes. Of vaccins.

Verbaasd zien we de afhankelijkheid die we onszelf oplegden. En verschrikt vragen burgers hoe het kan dat de overheid niet koopt wat nodig is.

Het is niet langer houdbaar de productie te concentreren op de plek waar dat het goedkoopste is

Modulaire productie, waarbij afzonderlijke schakels vervangen kunnen worden door andere, is een oplossing. Het dichter bij huis produceren helpt ook. Korte ketens zijn immers makkelijker te beïnvloeden. Natuurlijk betekent dit niet dat we voortaan alles lokaal moeten produceren. Dat is een idealistische illusie, de wereld is er te verbonden en te bevolkt voor.

Maar de wereld waar productie exclusief geconcentreerd is op de plek waar dat het goedkoopste is, zullen we moeten verlaten. Voor Nederland geldt dat het stimuleren van lokale en Europese modulaire productie oplossingen biedt. Het verkleint afhankelijkheid en het versterkt de Europese eenheid. Een meer diverse economie maakt ons weerbaarder. Lokale productie is bovendien goed voor de werkgelegenheid.

Les 6: Internationale samenwerking is van levensbelang

Het virus houdt zich niet aan grenzen, net als bij die andere mondiale crises, de bankencrisis van 2008 en de voortsluipende klimaatcrisis. Om ze het hoofd te bieden is internationale samenwerking nodig. Helaas waren de afgelopen jaren niet bepaald de hoogtijdagen van het multilateralisme. Europa wil maar geen eensgezind project worden, grote landen als de VS, China, Brazilië, Turkije, Rusland en India kiezen voor protectionistische politiek en spelen de nationalistische kaart als het ze uitkomt. Een mondiale crisis toont de zwakheid daarvan aan.

Zowel binnen Europa als wereldwijd is samenwerking en solidariteit onmisbaar bij het bestrijden van crises. We kunnen nog zo trots zijn op onze spaarzaamheid, we kunnen eigenwijs ons gelijk willen krijgen in het bekritiseren van uitgaven van andere landen en we kunnen de vinger heffen naar landen die door corrupte leiders niet uit de armoede komen. Maar daarmee lossen we geen mondiale crisis op en maken we onszelf op termijn alleen maar kwetsbaar.

Solidariteit en wederzijdse hulp (ja, wij hebben ook hulp nodig, zie de tekorten aan ic-bedden en mondkapjes) vergroten onze weerbaarheid. Wie die les nu nog niet accepteert, zal hem spoedig leren, als corona een nieuwe vlaag van ziekte en dood over het Afrikaanse continent uitstort.

Les 7: Gezonde natuur is geen hoax

De virussen die de wereld de afgelopen jaren teisterden, zijn aan elkaar verwant en hebben te maken met de manier waarop we met de natuur omgaan. Corona is immers een zoönose, een ziekte die van dier op mens overgaat. Net als SARS, MERS en ebola ontstond corona hoogstwaarschijnlijk door het eten van wilde dieren. De VN waarschuwde in 2016 in een stevig rapport voor dit soort ziektes.

De afname van ecosystemen en biodiversiteit en de toename van de hoeveelheid dieren die mensen houden, zorgen voor veel nieuwe risico’s. De kans op het overspringen van ziekte van dier op mens is groter dan ooit.

Wilde dieren moeten weer hun eigen leefgebied hebben, op noodzakelijke afstand van mensen

China vaardigde inmiddels een verbod op de handel in wild vlees af. Het zal niet het laatste verbod zijn. Als we ons beter tegen ziektes als corona willen weren, dan is er geen andere weg dan drastische veranderingen in onze verhouding tot land en dieren door te voeren.

We moeten versneld maatregelen tegen klimaatverandering doorvoeren. Natuurgebieden moeten in ere worden hersteld, zodat wilde dieren daar weer hun leefgebieden hebben, op noodzakelijke afstand van mensen.

Het betekent dat eetgewoontes moeten veranderen. En het heeft gevolgen voor de manier waarop we in het westen dieren houden. Overmatig gebruik van antibiotica, uitbraken van varkenspest: deze crisis markeert het einde van de bio-industrie.

Les 8: Werk geeft zekerheid

Voor grote groepen mensen betekent een crisis als de huidige een directe bedreiging van hun bestaanszekerheid. Mensen met flex- of nulurencontracten vliegen er als eerste uit. Zzp’ers met weinig buffers zien hun opdrachten verdampen. Tijdelijke contracten worden ineens heel onzeker. Zelfstandig ondernemers met personeel moeten hun moeizaam opgebouwde buffers aanspreken.

In Nederland, kampioen flex- en tijdelijke contracten, treft die onzekerheid heel veel mensen. Met alle gevolgen van dien: stress waar gezondheidsklachten uit voortkomen, hoge kosten voor bijstandsuitkeringen, onzekerheid die verlammend werkt op de veerkracht en weerbaarheid van mensen.

De huidige verhouding tussen werknemers met een vast contract en mensen die een of andere vorm van een losser contract hebben, is overduidelijk uit de hand gelopen. Ook hier weer heeft de vrije markt de ruimte gekregen en hadden de vakbonden te weinig invloed op de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Het is enorm belangrijk dat er bijgestuurd wordt, om bij een volgende crisis minder mensen aan de huidige onzekerheid bloot te stellen.

Les 9: Zeggenschap is van belang

Het sociale kapitaal in de maatschappij is als de kleefpasta die individuen tot één samenleving maakt. Sociaal kapitaal houdt in dat mensen contacten onderhouden, voor elkaar zorgen, dezelfde dingen als goed ervaren. Hoe meer sociaal kapitaal, hoe meer onderling vertrouwen en hoe minder onzekerheid en onveiligheid. In de coronacrisis zien we hoe het ervoor staat met dat sociale kapitaal, en dat valt in Nederland helemaal niet tegen.

We kunnen crises niet blijven oplossen over de hoofden van burgersEen gevolg hiervan is dat we ervaren hoe het is om aan een groot gemeenschappelijk project te werken. Samen bestrijden we dezelfde vijand. Het gedrag van ieder mens doet ertoe, iedereen heeft invloed.

Ineens lijkt de kloof tussen politiek en burger, tussen wetenschap en samenleving, tussen stedelijke en provinciale gebieden verdwenen. We doen het samen en zijn samen verantwoordelijk. Dat maakt dat polarisatie, het venijn dat de samenleving al zo lang verscheurt, ineens uit beeld verdwijnt.

Om dit vast te houden na de crisis moet er iets veranderen. Betrokkenheid van mensen betekent zeggenschap, gehoord worden, ertoe doen. We kunnen niet, net als na de financiële crisis van 2008, crises blijven oplossen over de hoofden van burgers heen. Nu we de kracht van samenwerking zien hebben we een leidraad voor de toekomst. Terug naar het oude - Rutte zei het al - gaat niet meer.

Het nieuwe Nederland zullen we samen - met gebruikmaking van het sociale kapitaal - tot stand moeten brengen. Iedereen is daarbij nodig, iedere stem telt. Zo kunnen we een breed gedragen nieuwe weg in slaan. Een weg die ons weerbaarder en veerkrachtiger dan ooit zal maken.

Reacties

Stien Veenstra

Ter aanvulling en misschien ten overvloede op een overigens zeer goede uiteenzetting:
Wat politici zo verbaasde is dat het gedrag van mensen beter beïnvloedbaar is gebleken dan men dacht. Wat mij zo ‘verbaast’ is dat het gedrag van politici ook beter beïnvloedbaar is nu er de noodzaak is. Als politici diezelfde nood-zaak t.a.v het klimaatprobleem ook voelen, dat meer levens vraagt dan de Corona crisis, dan is het een kwestie van verantwoordelijkheid nemen en hier net zo snel te handelen als bij de Corona crisis. Klein voorbeeld: grote tekorten in de jeugdzorg maakt dat gemeenten op het gebied van klimaatmaatregelen geen budget over hebben om dit snel door te voeren. Niet: ”het kost de staat zoveel geld wanneer mensen ziek worden” maar: ”het kost zoveel zieken door de staat haar keuzes”. En die verantwoordelijkheid moet niet gedragen worden door raadsleden zoals ik, of door onze burgers, maar door de staat, die daar veel meer invloed op heeft. Wie wij zijn wordt zoals altijd bepaald door de context waarin we leven.
Met vriendelijke groet, Stien Veenstra, raadslid GroenLinks Tynaarlo

Chris Peeters

Robbert Bodegraven geeft een aardige aanzet voor een gedachtewisseling over de post-corona samenleving. Jammer dat de lessen nogal algemeen zijn.
Twee voorbeelden. Les 4: vitale functies laten we niet aan de markt over.
In De Groene stond onlangs een goed verhaal over de teloorgang van het Nederlandse virusonderzoek. Ik begreep daar uit dat het Instituut niet mee kon komen met het internationale (commerciele) virusonderzoek. Had de overheid toen enorme bedragen moeten besteden aan deze research? Terwijl ze niet deskundig is op dit terrein? Is dit een vitale functie en waarom? Je kunt pas aan een vaccin werken als een virus eenmaal is uitgebroken. Dat gebeurt nu dan ook in een nooit vertoond tempo. Was dat anders gegaan als Nederland nog een virusinstituut had gehad? 'Deze crisis maakt duidelijk dat zorg, elektriciteit en openbaar vervoer overmatig geprivatiseerd zijn'. Hoezo maakt deze crisis dat duidelijk? GroenLinks vond al lang dat in het neoliberaal tijdperk veel te veel is geprivatiseerd. Als deze crisis daarvoor extra argumenten levert en kansen om dat terug te draaien waar dat nu aantoonbaar relevant is verdient dat adequate bewijsvoering.
Les 5: de ketens moeten korter.
Robbert beveelt modulaire productie aan. Welke onderdelen van bijvoorbeeld een ipad moeten dan in Europa vervaardigt worden? Bepaalt de overheid (welke, de Europese??) dat, of stimuleert ze bedrijven. Hoe doe je dat; bedrijven hebben immers niet voor niks een bepaalde ketenopzet georganiseerd. Hoe bescherm je Europese productie tegen ongetwijfeld goedkopere producten uit landen met lage lonen? De gebleken kwetsbaarheden van mondiale ketens bij deze grote crisis kunnen een stimulans zijn om tot meer Europese productieketens te komen. Wil GroenLinks haalbare voorstellen kunnen doen dan vereist dat wel dieper nadenken.

Marja Vink

Als we nu eens starten om de kosten voor het milieu te verwerken in de kosten van elk eindproduct, dan kunnen we daarmee op meer vlakken voordelen behalen:
- vervoer wordt veel duurder, waardoor producten die dichter bij de gebruiker worden vervaardigd, goedkoper zullen zijn, dan producten die van verder komen
- er zal veel minder energie (CO2-uitstoot) nodig zijn om (deel)producten te vervoeren, zodat dit goed zal zijn voor het klimaat
- kennis en ervaring voor het maken van een product zal op veel meer plaatsen aanwezig zijn, waardoor er niet zo snel leveringsproblemen zullen ontstaan in geval van een crisis zoals nu.

Gerard Freriks

De reactie van Chris Peters is duidelijk:

- Roberts stuk is te algemeen.
Ik denk dat het nadenken start met zo'n stuk van Robert waarin helicopterend beschreven wordt welke aspecten van belang zijn voor discussie binnen GroenLinks.

-Voorbeeld 1 Les 4
De overheid is niet deskundig op het terrein van vaccins.
Wanneer vaccins van een groot essentieel belang gevonden worden dan moet de overheid (RIVM, TNO) die kennis in huis hebben. Zonder die inhuiskennis is de overheid, de samenleving, speelbal van geopolitieke, economische, zaken. Niet alleen het hebben van kennis is nodig ook moet de overheid zelf onderzoeker en producent zijn van vaccins. Ze moet niet alles overlaten aan geopolitieke en economische belangen van derden (buiten Europa).
Deze redenering maakt geen extra bewijsvoering nodig vanwege de logische consistentie ervan. Het is een keuze die nu gemaakt moet worden.
De uitvoering vergt, zoals altijd, nadenken over vele praktische zaken.

Sam Pormes

Ons meer richten op lokale productie is goed. Meer internationale samenwerking eveneens. En tussen beiden is er een kleine strijdigheid. Veel arme landen zijn afhankelijk van hun export. Dus enige selectiviteit en balans lijkt mij nuttig. Dus slimme internationale samenwerking en selectieve lokale productie.

Ellen Out

Ik vind het een mooie schets. Ik heb wel moeite met les 8: werk geeft zekerheid. Gezien het betoog zou dit overigens moeten zijn ‘vast werk geeft zekerheid’ maar ook dat Is gebleken niet het geval te zijn. Ook mensen met vaste contracten zijn door deze crisis hun baan kwijt. Waarom gaat GroenLinks nu niet voor ‘basisinkomen geeft zekerheid’. Als de crisis ons iets heeft geleerd is het dat wel.

Carin Hereijgers

Goeiedag Ellen, ik ondersteun je pleidooi zoals je verderop ziet.

Misschien is het interessant ook voor jou om kennis te nemen van https://denktankbasisinkomen.groenlinks.nl/

RobbertB

@Stien: De klimaatcrisis is inderdaad die andere mondiale crisis, die nu even wat op de achtergrond lijkt. Positief aan de wereldwijde respons op de coronacrisis is dat we zien dat de overheid, dat politici, in staat zijn snel en adequaat de regie te nemen. Je hebt gelijk dat de klimaatcrisis eenzelfde doortastendheid vraagt. Een overheid die investeert in oplossingen, die de transitie de goede kant op begeleidt en daarbij steeds oog heeft voor de mensen die dreigen buiten de boot te vallen. De hoop is dat de respons op de huidige crisis helpt bij het aanpakken van de klimaatcrisis.

@Chris, veel lessen kunnen inderdaad nog (veel) verder uitgewerkt worden. Je stelt een aantal goede vragen. Allereerst de privatisering van vitale functies. Je noemt zelf het voorbeeld van het Nederlands Vaccin Instituut in Bilthoven, dat door de overheid verkocht is. Dat instituut kon gerekend worden tot de mondiale top als het om kennis en ontwikkeling van vaccins gaat. Die kennis is verloren gegaan omdat na de verkoop private partijen investeren in kennis die op korte termijn geld oplevert, en niet in kennis die misschien nooit gebruikt hoeft te worden, maar van levensbelang is als de nood aan de man komt. Zoals kennis die nu nodig is voor het ontwikkelen van een vaccin tegen corona. Dat is precies de kennis die in Bilthoven aanwezig was. Dat voorbeeld lijkt me overtuigend genoeg.
Ik vind overigens niet dat alle privatisering verkeerd is, zoals je lijkt te suggereren. Het gaat om de privatisering van vitale functies die niet goed door de markt worden overgenomen. Dat is geen verwijt aan de markt - daar moeten investeringen gewoon terugverdiend worden - maar eerder aan de overheid, die de taak heeft te investeren in publieke zaken die maatschappelijke winst opleveren.
Dan de modulaire productie. Je vraagt hoe je dat doet. Het antwoord: industriepolitiek. Ik weet het, het begrip klinkt wat stoffig. Maar het alternatief, de markt zo vrij mogelijk laten, leidt tot enerzijds oligopolische concentratie (en dus afhankelijkheid), en anderzijds tot onhoudbare uitputting van hulpbronnen en vervuiling. Overheden kunnen sturen, richting geven aan een groene en meer duurzame economie.
Tot slot: al deze onderwerpen vragen om meer uitwerking, daar heb je gelijk in. Blijf ons volgen, over verstandige industriepolitiek bijvoorbeeld volgt binnenkort meer.

@Sam: eens dat het dichterbij huis halen van de productie niet ten koste mag gaan van arme landen. Even belangrijk is het dat arme landen geholpen worden hun eigen productie op poten te krijgen. Dat vermindert ook hun afhankelijkheid.

@Ellen: de huidige crisis zet het basisinkomen inderdaad weer in de schijnwerpers. Afgezien van de betaalbaarheid ervan – dat vergt een hele discussie op zich – lijkt mij het idee van een universeel basisinkomen niet zo aantrekkelijk. Ik zou niet weten waarom mensen met (ver)bovenmodale inkomens er ook voor in aanmerking zouden moeten komen. Varianten met beperkingen zijn er in vele vormen, en die blijven het bestuderen zeker waard.

Chris Peeters

Ik verheug me al over het stuk m.b.t. industriepolitiek.
Deze discussie moet goed gelinkt worden aan de discussie op PLEK over post-corona.
Daar gaat het o.a. over steun aan de sierteeltsector en aan de KLM.
Wat betreft de sierteeltsector: hoe moet je omgaan met de enorme hoeveelheden gif die hier worden gebruikt. En met de grote sierteeltsector die in Oost-Afrika is opgezet en waarvan de producten met vliegtuigen via de hub Aalsmeer over de hele wereld worden verspreid.
Wat betreft KLM: welke voorwaarden stel je aan steun? Dit vraagt om een intensieve discussie met alle groene partijen in Europa en met de Europese fractie. Timmermans heeft opgeroepen om de crisis te gebruiken voor vergroening. Wat betekent dat concreet voor de luchtvaartsector??
Wat betreft farmacie: ik ben geen deskundige in deze sector. Ik denk wel dat de gebeurtenissen (bijv. houding Roche) aanleiding kunnen zien om de sector grondig aan te pakken. De lobby van deze sector is echter zeer krachtig!
Algemeen: een discussie over industriepolitiek zou concreet, diepgaand, selectief en Europees moeten zijn. Bijvoorbeeld gelinkt aan de steunmaatregelen. Daar heb je een hefboom om voorstellen aan meerderheden te helpen. Het zou helpen als we per uitgekozen sector een lijst hebben van concrete voorstellen die in literatuur staan (ik vind Rodrik meestal erg algemeen).

Carin Hereijgers

Als veerkracht is dat de samenleving zo vormgegeven kan worden dat ze minder vatbaar is voor volgende crises;
Als de overheid ertoe doet;
Als een overheid niet meer bureaucratisch, log en behoudend is, maar krachtdadig, snel en vernieuwend;.
Als geluk en welzijn door iets anders bepaald worden dan door economische groei;
Als we nu leren dat een gezonde, welvarende samenleving geld kost;
Als na decennia van neoliberaal beleid deze crisis duidelijk maakt dat het roer om moet;
Als een meer diverse economie ons weerbaarder maakt;
Als we niet meer eigenwijs ons gelijk willen krijgen;
Als we een gezonde natuur en een gezonde, eerlijke, solidaire samenleving willen, want onzekerheid treft nu nog meer mensen dan er al waren. Met alle gevolgen van dien: stress waar gezondheidsklachten uit voortkomen, hoge kosten voor bijstandsuitkeringen, onzekerheid die verlammend werkt op de veerkracht en weerbaarheid van mensen;
Als het enorm belangrijk is dat er bijgestuurd wordt, om bij een volgende crisis minder mensen aan de huidige onzekerheid bloot te stellen;
Als het sociale kapitaal belangrijk is om te noemen:

Investeer dan ook echt in het sociaal kapitaal! In het sociaal contract tussen de burger en de overheid! We hebben elkaar, iedereen (niet alleen de werkenden) en overal, nodig. Voor je het weet slaat de stemming om en dan wordt het pas echt duur.

Investeer in iets wat beduidend minder onzekerheid geeft voor iedereen en zo zorgt voor minder stress , burn-out en lasten van het sociale zekerheidssysteem; iets waar je misschien over je gelijk heen moet proberen te kijken; iets wat een weerbare, diverse, innovatieve economie voor zelfstandige mensen mogelijk maakt; iets waarmee je serieus het roer om gooit (wij gaan Nederland veranderen); iets wat geld kost (de huidige systemen doen dat niet?); iets wat in andere landen al welzijn en geluk heeft gebracht en binnenkort misschien ook in Nederland met de experimenten met regelvrije bijstand, die door GroenLinksers zijn georganiseerd. De regering is in deze crisis niet meer log en behoudend gebleken. Ze proberen mee te schakelen met wat nodig is en staan open voor snelle, eenvoudige , concrete oplossingen. Misschien is het, zoals de 170 wetenschappers afgelopen zaterdag ook in Trouw vermeldden nu echt handig en broodnodig om een (nood) basisinkomen mogelijk te maken.

En ik las je reactie, @Robbert, ja, de rijken krijgen dan misschien ook een basisinkomen. Maar die worden nu ook al bovenmatig bevoordeeld. En het lukt ons nu ook niet goed om daar iets aan te veranderen. Dus dat is geen verschil. Is dat echt de enige en belangrijkste reden om mensen die het al jaren nodig hadden en nu nog meer nodig hebben weer in de wacht te zetten? Spelen met het sociale contract is in tijden als deze misschien wel spelen met vuur.

Ik ben lid van, https://denktankbasisinkomen.groenlinks.nl/, maar schreef dit artikel op persoonlijke titel om alvast iets in te kunnen sturen vandaag.

Chris Peeters

Als je meer dan 1 mln hebt is een extra basisinkomen van zeg E 1.500 per maand peanuts, en wordt meer dan gecompenseerd door de extra belasting die je betaalt in een rechtvaardiger belastingsysteem..

Carin Hereijgers

zeker, Chris.

martien spitzen

Gezonde natuur. Les 7 Dit moeten we nog wel beter onderbouwen. Over het gebruik van dierlijk bushfood zijn we het denk ik wel snel eens. Maar over onze manier van vee/dierhouderij systemen en ziekte overdracht valt nog wel iets te onderzoeken. Dat we van de grote aantallen en concentraties af moeten is wel duidelijk.
Werk geeft zekerheid. Les 8 Nee dus in geval van crisis. Als je door een persoonlijke crisis geen werk hebt is het basis inkomen ook een zegen. Het is het mooiste en simpelste sociale vangnet wat ik mij voor kan stellen en vermoedelijk ook het goedkoopste, maar dat is van minder belang.
Wij moeten de economie robuuster maken door altijd de werkelijke kosten in het eindproduct op te nemen (true pricing) Voorlopig is ook een CO2 heffing nodig en de BTW vervangen we door een ecotax. De inkomensverschillen moeten verkleind worden. (progressief bel. tarief) De ecologie gaat voor de economie en bij twijfel hanteren wij het voorzorg principe. De regering gaat weer regeren en is bestuurder en verantwoordelijk voor alle inwoners. Coalitie partijen moeten elkaar niet gijzelen in een vastgetimmerd akkoord. Langer wil ik het niet maken Robbert en andere partij genoten, veel succes met het uitwerken. Mvg martien spitzen.

Tys de Ruijter

Mooie vertoog over de lessen die we kunnen leren van de coronacrisis op zeer uiteenlopenden levensgebieden. Zeker het doordenken waard. Leuke poging ook om dit steeds te koppelen aan de GroenLinks agenda (we told you so?). Alleen bij voedselproductie schiet de redenatie uit de bocht: corona ontstond hoogstwaarschijnlijk door het eten van wilde dieren en markeert het einde van de bioindustrie? Te vrezen valt dat voor voedselveiligheid juist meer gekeken gaat worden naar industriële productie, omdat het eten van wild (natuur eigen) vlees klaarblijkelijk ‘gevaarlijk’ is.

Chris Peeters

Wat betreft wilde dieren eten: boeiend artikel in Volkskrant (18-4): 'Risico op een nieuw virus beperken, is niet gemakkelijk'. Suggestie: zorg dat Coltanmijnwerkers alternatieven voor bushmeat hebben. Vraag: hoe gaan we er mee om dat China de markten voor wild vlees weer geopend schijnt te hebben? In het algemeen heeft China een aantal culturele gewoonten die zeer bedreigend zijn voor de biodiversiteit/

RobbertB

Dank je Tys. Wat ik over voedsel schrijf is inderdaad wat kort, maar ik denk toch niet te overdrijven. De manier waarop we in het westen dieren houden - en zeker in Nederland - is niet ongevaarlijk voor de volksgezondheid. Het overmatig gebruik van antibiotica is er een voorbeeld van, via ons voedsel krijgen wij het binnen (tenzij je veganist bent) en bouwen we resistentie op. Het fabrieksmatige ophokken van dieren is bovendien een ideale omstandigheid voor ziektes om snel te verspreiden. Zie de varkenspest. Kortom: de coronacrisis nodigt ons uit te kijken naar hoe en waar we ons voedsel produceren en naar wat we eten. De bioindustrie kan dan niet verdedigd worden met het argument dat het effectieve controle over ziektes mogelijk maakt. Het is er zelf (deels) de veroorzaker van.

Kees Mulder

Fijne analyse!

Hoe komen we nu vanuit deze analyse in het centrum van de politieke discussie?

(zie ook https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2331414-maak-niet-dezelfde-fout-als-bij...)

RobbertB

Goeie vraag Kees! Ik zou zeggen: door zo snel mogelijk het politieke debat weer op te starten. In de eerste dagen na de crisis moet er snel geschakeld worden en mag besluitvorming even gecentraliseerd plaatsvinden. Maar we zijn de eerste dagen voorbij. Nu komt het aan op politiek debat en belangrijke keuzes die gemaakt moeten worden. Zoveel mogelijk terug naar hoe het was of een sprong vooruit naar een duurzame, eerlijke en houdbare samenleving. Ik weet wel waar ik voor kies.

Rien van den Berg

Ik vind het jammer dat het over na de corona over 8/9 gaat over economie en welvaart, onder de noemer van van welzijn. Les 7 gaat eindelijk over natuur/klimaat. Laten we oppassen voor ogenschijnlijke goede acties in het verlengde van wat we tot nu toe deden.

Jacques van Ned...

Misschien is het een idee om deze '9 lessen' uit te werken tot het nieuwe partijprogramma (2021), met als kerngedachte dat na de ontsporing en ontwrichting van de samenleving door het neoliberalisme, de overheid weer aan zet is; maar dan wel in samenspraak met de samenleving. Er moeten dan nog elke 'lessen' aan worden toegevoegd. Ik denk dan aan Thomas Piketty die aan de ongelijkheid in de wereld een nieuwe, eigentijdse dimensie heeft toegekend, namelijk de gigantische vermogens die door sommigen zijn/worden opgebouwd. Om deze misstand te stoppen zijn internationale maatregelen vereist. Nog een thema dat niet mag ontbreken is het prachtige alternatief voor de groeieconomie bekend als 'de donut' van Kate Raworth. Beide beroemdheden behoeven geen introductie meer bij GroenLinks.

Anders is het met het derde thema, namelijk 'voedselsoevereiniteit', dat een radicale breuk betekent met de huidige wijze van voedselvoorziening. De laatste is gestoeld op de vrije markt en laat sociale en ecologische principes bij het produceren en consumeren niet toe. Bij voedselsoevereiniteit echter gaat het er om dat elk land of gebied (de EU bijvoorbeeld) zoveel mogelijk in zijn eigen voedselbehoefte voorziet en voedsel alleen van ver/elders haalt als de voedselvoorziening dat vereist. Op deze manier heeft elk land of gebied de gewenste hoeveelheid en kwaliteit te produceren voedsel, en de wijze van produceren, zelf onder controle, komt er een eind aan onnodig gesleep met voedsel en komen er voor de boer kostendekkende prijzen tot stand. Ook worden hiermee de problemen van voedselzekerheid (genoeg voedsel) en voedselveiligheid (gezond voedsel) opgelost.

Tys de Ruijter

Jacques, dankjewel voor het delen van je inzichten. Voedselsoevereiniteit is een mooie toevoeging. Alleen had dit covid-19 niet voorkomen, aangezien het virus is overgesprongen in een zeer lokale voorziening voor een zeer lokale (zij het in onze ogen onorthodoxe) voedselbehoefte.

Jacques van Ned...

Een eigenaardig argument Tys, want dit artikel gaat niet over het oplossen c.q. voorkomen van een pandemie zoals die van het coronavirus maar om het benutten van de kans om de samenleving na deze pandemie te herstructureren. Welnu, daar past ook een ander voedselsysteem bij.

MM Welling

Ik mis het probleem van de overbevolking. Iedereen weet het maar niemand kaart het aan. Waarom geen reductie in het aantal mensen? Schaf de kinderbijslag af en promoot sterilisatie.

Jaap Schouls

Met veel genoegen nam ik kennis van de tekst van Robbert Bodegraven. Die is tamelijk algemeen en hierbij een poging tot enige toespitsing:
1. Aan een "kritische houding van de burger" wordt grote waarde gehecht. Maar dan moet die meer kansen krijgen dan via social media en ingezonden brieven. Binnen GroenLinks ben ik GroenLinks Magazine kwijt en zijn gestructureerde discussies zeldzaam. De partij democratie wordt steeds zwakker in Nederland, lijkt het. Participatie in een democratie is er niet vanzelf. Daar moet meer in geïnvesteerd worden. Maar tegelijk: Tweede Kamerleden en wethouders mogen goed verdienen....
2. Gelukkig verliest het neo-liberalisme met zijn focus op de vrije markt zijn dominantie. De Overheid moet meer gaan betekenen ter zake van de publieke waarden en de lange termijn. Dan moet ook daartoe ook de middelen hebben. In Amerika en Nederland was ooit het hoogste tarief in de inkomensbelasting meer dan 70 %. Kom daar nu eens om. Niemand praat tegenwoordig over kapitaalvlucht, dus kennelijk is het hier erg goed verdienen...!
3. Trump heeft gelijk dat we alle belangrijke zaken zoals medicijnen niet goedkoop uit China en India moeten betrekken. Wij moeten marktmeester van vitale zaken blijven en op basis van onderlinge afspraken uitwisselen tegen faire prijzen.Zonder leveringszekerheid zijn we veel te kwetsbaar. Daar moeten als Europa, dus samen met Italië en Spanje, een gezamenlijke politiek ontwikkelen, op basis van onderlinge solidariteit.
Het bovenstaande mede op basis van Op1 met Jesse Klaver op dinsdag 28 april 2020.

Carin Hereijgers

Jaap, als oud redacteur van GroenLinks Magazine (redacteur van het nog bestaande papieren www.linkerwang.nl/magazine) en als lid van de werkgroep ledendemocratie in Nijmegen, deel ik je zorgen om partijdemocratie binnen GroenLinks en politieke partijen in het algemeen in Nederland. Betrokkenheid organiseren gaat gepaard met ledendemocratie bouwen.

Dennis

Mooie lessen, voor veerkracht na corona nog een paar die zo opkomen:
- Preventie: patiënten onder 70 jaar zijn met name kwetsbaar als er sprake is van welvaartsziekten. Nu zoeken we specifiek naar vaccins en medicatie voor corona, maar zal het op lange termijn veel meer opleveren om te focussen op preventie, dat levert namelijk ook voor andere pandemien en ziekten weerbaarheid op. Het anti-rookbeleid toont dat de overheid het kan.
- Heroverweging schuldeconomie: zowel particulier en bij bedrijven zal er minder met schuld gefinancierd dienen te worden zodat je buffers aanlegt voor in de toekomst. Nu zie je dat concerns in vijf jaar door private Equity partijen worden leeggehaald en al het vet / manouvreerruimte weg is.
- Thuiswerk werkt (deels): laten we niet weer allen de weg op gaan na corona.
- Belasting vliegen omhoog dat triggert creativiteit voor alternatieven voor zowel zakelijk als toeristisch vliegverkeer.

Peter van de Laak

Ik kan met de meeste lessen instemmen. Wil er toch twee kanttekeningen bij plaatsen. Als eerste: dé overheid bestaat niet. Wees specifiek. We moeten niet vergeten dat onze nationale overheid veel geld verspilt aan o.a. dure ict-projecten die niets opleveren. De ondersteuning van de KLM is ook twijfelachtig (zie het onderzoek van Follow the money). Of de reorganisatie van de nationale politie, ook zo'n fiasco met veel persoonlijke ellende en verdriet bij politiemensen. Hoe komen dergelijke fatale beslissingen tot stand en waarom leert dé overheid daar niet van? Wat de coronacrisis ook zichtbaar heeft gemaakt is dat we meer moeten investeren in preventieve gezondheidszorg i.p.v. dure curatieve zorg. Ons gezondheidsstelsel is financieel niet houdbaar als we door blijven gaan met ongezonde manieren van leven, er zou meer aandacht moeten zijn om mensen daarin beter te ondersteunen en begeleiden. Dus verstandig investeren aan de voorkant levert uiteindelijk ook maatschappelijke baten op.

Reactie toevoegen

Gerelateerde artikelen