16 minuten

Experimenten met een ‘basisinkomenachtige’ bijstand

Wat kan GroenLinks daarvan leren?

Zes gemeenten in Nederland hebben toestemming van het Rijk gekregen om een meerjarig experiment te houden met een ‘alternatieve vorm van bijstand’, voor een beperkte groep deelnemers. In sommige gemeenten was de eerste insteek een lokaal basisinkomen. Inmiddels zijn de experimenten afgerond en de resultaten bekend. Kunnen we er iets van leren, en zo ja: wat dan?

De experimenten kwamen grotendeels voort uit onvrede over de Participatiewet. In algemene zin was de kritiek dat de wet teveel gebaseerd was op wantrouwen: veel nadruk op verplichtingen, strenge controles, hoge boetes en een sterke daarmee samenhangende bureaucratie.

In tientallen gemeenten was er interesse om te experimenteren met een Participatiewet die meer uitgaat van vertrouwen. De aanname was dat dat beter zou werken en zou leiden tot meer uitstroom uit de bijstand naar werk, en bovendien positieve effecten zou hebben op onder andere welzijn, gezondheid en participatie van bijstandsgerechtigden.

Socialere bijstand

De gemeenten die uiteindelijk hebben geëxperimenteerd met de bijstand zijn Deventer, Groningen, Nijmegen, Tilburg, Utrecht en Wageningen.[1] Het Rijk gaf toestemming om op enkele punten af te wijken van de wet. Deelnemers mochten meer geld houden van eventuele bijverdiensten naast de uitkering.[2] Ook mochten deelnemers een ontheffing krijgen van de arbeidsplicht. Bij die laatste zat wél de verplichting dat een gemeente dan ook moest experimenteren met een groep die meer intensieve dienstverlening kreeg – we zijn immers een land van het politiek compromis.

In de praktijk werd deze intensieve begeleiding door gemeenten vaak ingevuld op een manier die zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke bedoeling van het experiment lag. In Nijmegen bijvoorbeeld werd gekozen voor een intensieve vorm van groepscoaching, waarbij de deelnemers veel autonomie kregen en zelf konden kiezen op welk doel zij zich richten (werk, deeltijdwerk of vrijwilligerswerk) en op wat voor manier. Wel intensief, maar ook op basis van vertrouwen.

De goede verstaander heeft al door dat van dat ‘lokale basisinkomen’ waar het soms mee begon weinig tot niets meer over was. Sowieso lag de term gevoelig, bij gemeenten en bij het Rijk des te meer. Ook wilde het ministerie van Sociale zaken en Werkgelegenheid véél minder ver gaan dan de gemeenten qua geboden experimenteerruimte, en uiteindelijk bepaalt het Rijk. De experimenten zoals gehouden gingen over een iets socialere bijstand, die deelnemers meer ruimte, vrijheid en vertrouwen gaf, en de mogelijkheid wat extra inkomsten te vergaren. Wat overigens nog steeds heel interessant is om af te zetten tegen de (reguliere invulling van) de Participatiewet!

Doelgroep Participatiewet

Voor ik de resultaten induik eerst iets over de doelgroep. ‘Mensen in de bijstand’ is een diverse groep: van jong tot oud, hoog tot laag opgeleid, gezond tot ongezond. Maar een gemeenschappelijk kenmerk is dat het in veel gevallen gaat om mensen die tegenslag hebben gehad – anders hadden ze het ‘laatste vangnet’ dat de bijstand is immers niet nodig gehad. Hiermee hangt samen dat het voor mensen in de bijstand moeilijk is om te werken of werk te vinden.

En dat is belangrijk om te benadrukken, omdat het iets is dat soms overschat wordt. Veel mensen in de bijstand kampen met gezondheidsklachten, zowel fysiek als mentaal.[3] Velen zijn laagopgeleid. Een groot deel zit al lange tijd in de bijstand, en een flink deel van het bijstandsbestand is vergrijsd. Een deel kampt met taalproblemen (moeite met lezen en schrijven, al dan niet omdat Nederlands niet de moedertaal is).

Een substantieel deel kán dus niet werken, zeker niet in voltijd. En de mensen die wel kunnen werken staan helemaal achteraan bij sollicitaties: achter mensen die werk hebben, in de WW zitten, van school komen. Er is een schier eindeloze cyclus van (verplichte) sollicitaties en daaropvolgende afwijzingen, zeker in tijden waarin weinig banen beschikbaar zijn. Dat draagt er aan bij dat als er niet al ‘iets is’ met iemand die in de bijstand terechtkomt, dat vanzelf wel komt na verloop van tijd. Mensen komen al gauw te worstelen met de psychologische gevolgen van afwijzingen, stigma en een wantrouwende overheid.

Een groot probleem is dat de huidige Participatiewet eenvoudigweg niet aansluit bij diens doelgroep. De wet gaat vooral uit van een groep die kan werken maar dat niet wil, terwijl de werkelijkheid veelal andersom is: de overgrote meerderheid wil wel (blijkt ook uit ons onderzoek), maar kan niet. En dat leidt tot zeer onrechtvaardige situaties. Zoals dat eventuele bijverdiensten na zes maanden volledig worden ingehouden op de uitkering[4] “om maar te voorkomen dat mensen in de uitkering blijven hangen” – ook bij iemand die nooit meer dan dit zal kunnen werken. In het artikel Iets raars in ons sociale stelsel staat een uitgebreide toelichting op deze maatregel en waarom die niet deugt.

Effecten experiment bijstand

En nu de effecten van de experimenten. De mensen die het gevolgd hebben, weten dat ze niet heel spectaculair zijn. Er zijn geen keiharde bewijzen gevonden voor deze of gene aanpak. Veel dingen die getoetst zijn, laten geen significante effecten zien - en ook als je buiten beschouwing laat wat statistisch significant is en wat niet, zie je weinig majeure afwijkingen ten opzichte van regulier. Waar wel effecten worden gevonden verschillen deze soms tussen de gemeenten. Daarnaast zitten er ook methodologische haken en ogen aan dit soort onderzoek, die de interpretatie bemoeilijken.[5]

Toch zijn er interessante bevindingen gedaan. In vrijwel alle gemeenten waren deelnemers aan het experiment meer tevreden over de dienstverlening dan in het reguliere systeem. In Utrecht was er bescheiden succes op het gebied van ‘meer werken naast de uitkering’.[6] In Nijmegen waren er verschillende kleinere effecten: er werd intensiever gezocht naar werk, vertrouwen in de lokale overheid nam toe, en er was een kleine stijging in het doen van vrijwilligerswerk/mantelzorg. Op de langere termijn kunnen dit echter relevante tussenstappen op weg naar werk zijn.

Tegelijkertijd waren er negatieve effecten. In Nijmegen troffen we die voornamelijk aan bij de groep die helemaal met rust is gelaten: deze groep vond gemiddeld genomen het leven minder zinvol, en er was minder contact met familie.

Dit leidt tot een belangrijke constatering: aandacht werkt. Uit verschillende kwantitatieve analyses én uit kwalitatieve data komt naar voren dat mensen helemaal met rust laten niet goed werkt. Zowel het reguliere systeem als een intensieve (doch sympathieke) begeleiding laten over het algemeen gezien positievere effecten zien dan mensen het helemaal zelf uit laten zoeken[7]. Ook uit de Nijmeegse kwalitatieve data (zoals interviews) blijkt dat mensen wel contact willen, en als dat ontbreekt ze zich aan hun lot overgelaten kunnen voelen.

Het onderzoekscollectief LOEP[8] ten slotte vond de belangrijkste bevinding in wat er niet gevonden is: geen juichend positieve, maar zeker ook geen overwegend negatieve effecten van de verschillende experimenten. Waarom dan niet kiezen voor meer vertrouwen, aandacht en menselijke maat, vragen zij zich af.[9]

Nader onderzoek nodig

Idealiter zou een grotendeels praktijkgericht onderzoek als dit afgesloten worden met “en nu weten we hoe het zit, verder onderzoek is niet nodig en we gaan voortaan gewoon dingen anders doen”. Zo’n feest is het helaas niet. Er is wél nader onderzoek nodig om verder te komen. Waarom was er in Utrecht wél meer uitstroom naar deeltijdwerk? Is het zo dat experimentele behandelingen misschien generiek niet veel afwijken qua resultaat van het normale systeem, maar dat ze (toegepast op een speciale doelgroep) meer effect hebben? Verschillende lokale rapportages geven aanleiding om dat te vermoeden.

Positief is dat verschillende rapportages suggesties geven hoe toekomstig onderzoek er uit zou kunnen zien.[10] Zo lang er niet geëxperimenteerd wordt met een verhoogde vrijlating van inkomsten, kan dit experiment ook uitgevoerd worden binnen de kaders van de Participatiewet, lijkt het. Er is dan geen nieuw politiek traject nodig met een experimentele algemene maatregel van bestuur (AMvB). Als gemeenten of het Rijk verder willen experimenteren dan kan dat gewoon, en kunnen zij verder bouwen op de resultaten die tot dusver behaald zijn.

Hoe dat er precies uit zou kunnen zien gaat te ver om hier te beschrijven, maar er zijn zeker mogelijkheden. Essentieel is wel dat gemeenten en Rijk bij vervolgonderzoek ook qua onderzoeksopzet lering trekken uit de afgelopen experimenten.

Experiment bijstand versus basisinkomen

Als onderzoeker moet je heel voorzichtig zijn met stellige uitspraken over iets waar je zelf geen onderzoek naar hebt gedaan. En laat me volstrekt helder zijn: wat in Nijmegen gebeurde was géén basisinkomen. Niettemin zijn er wel elementen in de lokale experimenten die lijken op elementen van het basisinkomen, en is het hier een populair onderwerp van gesprek, dus toch enkele opmerkingen.

Laten we beginnen met het goede nieuws voor de voorstanders van een basisinkomen: in dit onderzoek zien we dat mensen in de bijstand willen werken. Oók als ze niet per se hoeven. De redenen daarvoor zijn onder andere mee willen doen, nuttig willen zijn en structuur willen hebben in hun leven, blijkt uit de interviews die we hebben gehouden met deelnemers. Maar ook in de kwantitatieve gegevens zien we terug dat deelnemers aan het experiment net zo goed of zelfs (significant) beter hun best doen dan mensen in het reguliere systeem. Er is op basis van deze resultaten geen aanleiding om te denken dat mensen ‘achterover gaan leunen’ of iets in die trant.

Een verklaring voor het hardere zoeken in combinatie met het (in Nijmegen) niet vinden van meer werk, lijkt te zijn dat onze deelnemers zich meer konden richten op banen die ze echt wilden hebben. Dit in plaats van gedwongen te solliciteren op alles wat enigszins kansrijk leek (passend of niet) zo lang iemand maar zo snel mogelijk weer de bijstand uit was. Het ligt in de lijn der verwachting dat banen waar mensen zelf voor gaan duurzamer uitstroom tot gevolg hebben (maar dat zou verder onderzoek behoeven). In zekere zin is dit ook wel logisch, en voorstanders van het basisinkomen zullen waarschijnlijk redeneren dat dat prima is, dan moeten die andere banen maar meer betalen.

Het slechte nieuws voor voorstanders van een basisinkomen, vanuit het perspectief van betaalbaarheid, is dat mensen in de bijstand zoals gezegd wel behoefte hebben aan contact met de gemeente.[11] Het loket van de sociale dienst is ook de plek waar veel mensen terechtkunnen met vragen over andere onderwerpen, waar ze kunnen worden doorverwezen naar schuldhulpverlening of een zorgverlener. De lokale overheid heeft een belangrijke signalerende en doorverwijzende rol, en in de praktijk ligt die veel bij de sociale dienst. Als dat contact wegvalt, moet er iets anders georganiseerd worden.

Natuurlijk kan dat ook op andere manieren, maar dat kost wel geld. Het betalen van een basisinkomen door het “afschaffen van de bureaucratie” is dus niet verstandig, want een deel van die bureaucratie is wenselijk en noodzakelijk.[12] 

Sociale zekerheid en vertrouwen

Aan een onderzoek als dit ligt natuurlijk ook een literatuurstudie ten grondslag, en er komen ook zijdelings allerlei interessante dingen uit het onderzoek zonder dat dat het ‘hoofdeffect’ was dat onderzocht werd. Hier wil ik twee dingen uitlichten die gerelateerd zijn aan het onderzoek.

Ten eerste blijkt duidelijk uit de gesprekken dat mensen met deeltijdinkomsten veel last hebben van het toeslagensysteem. Of ze krijgen te weinig toeslag (pijnlijk voor een doelgroep waarvan een flink deel geen buffer heeft), of ze krijgen te veel en moeten dan een jaar later opeens geld terugbetalen (dat er dan vaak niet meer is). Dit weerhoudt mensen van werken naast de uitkering, en degenen die zich er niet door laten remmen komen soms in (grote) financiële problemen.

Ten tweede is in de wetenschappelijke literatuur veel bekend over de relatie tussen sociale zekerheid en vertrouwen (zowel in de overheid als in andere mensen). Dat is belangrijk, want de mate waarin mensen vertrouwen hebben in anderen en in ‘het systeem’ is gecorreleerd aan onder andere de mate waarin ze belasting betalen, vrijwilligerswerk doen en meedoen in de samenleving.[13]  Eén belangrijke bevinding daarbij is dat het veel uitmaakt hoe het sociale stelsel is vormgegeven: universeel (voor iedereen) of selectief (voor een beperkte groep). Grosso modo geldt dat hoe universeler een stelsel is, hoe meer het vertrouwen onder burgers stimuleert.

Selectieve systemen leiden onvermijdelijk tot ambtenaren die besluiten moeten nemen over of iemand wel of niet rechthebbend is. [14] Dat leidt tot wantrouwen jegens burgers bij de ambtenaar (wiens taak het is te controleren op fraude). De burger, die zelf wantrouwen ervaart en zich moet bewijzen, en in een afhankelijke positie zit voor noodzakelijke levensbehoefte, ervaart frustratie, machteloosheid en stress.[15] Dit alles leidt tot bureaucratie, en burgers die zich afkeren van de overheid. Deze mechanismen zijn in verschillende studies empirisch aangetoond, maar er wordt in het beleid weinig mee gedaan.

9 belangrijke lessen van het experiment bijstand

En nu, wat hebben we geleerd? Het spreekwoordelijk ei van die koloniale kerel is niet gevonden. Toen me gevraagd werd om dit stuk te schrijven, kreeg ik echter een opdracht mee, die ietwat geparafraseerd, was: “beschrijf wat de belangrijkste lessen van het experiment moeten/kunnen betekenen voor de politieke koers van GL, ook ten opzichte van de Participatiewet, waar zowel landelijke als lokale politici inspiratie uit zouden kunnen opdoen”. Oef. Hieronder puntsgewijs (want niets inspirerender dan dat!) een poging:

  • Het toeslagensysteem is killing voor bijverdieners in de bijstand. Het zorgt voor veel stress, en het kost de overheid ook nog eens veel geld. Mensen die bijverdienen kosten minder bijstandslasten – en dat nog los van de kosten van schuldhulpverlening, en zorgkosten voor mensen met zware financiële stress. Nu staat het toeslagenstelsel toch al ter discussie (dat is winst), essentieel is dat bij het inrichten van een nieuw systeem ook gedacht wordt over de werkelijke effecten op bijstandsgerechtigden. Toeslagen moeten werken naast de uitkering niet afremmen.
     
  • Als we het toch hebben over bijverdienen: de bijverdienruimte moet worden uitgebreid. Het is niet te verkopen dat een werkend iemand zonder mogelijkheid tot iets anders dan deeltijdwerk tot 70 procent minimumloon veroordeeld is. Het toeslagenstelsel werd vaak gebruikt als argument om de bijverdiengrens op zo’n 200 euro te houden[16], maar dat argument valt weg in een nieuw stelsel. En sowieso zou de termijn (maximaal zes maanden) geschrapt kunnen worden; dat kan landelijk geregeld worden, of gemeenten zouden de mogelijkheid kunnen krijgen daar maatwerk te bieden.
     
  • Meer lokale ruimte bij het vaststellen van bijverdienregels is sowieso logisch. Als je ziet dat het experiment effect heeft in Utrecht, maar niet op andere plekken, kan het best van de lokale context afhangen of het verstandig is om dit te doen. Geef gemeenten die vrijheid! Überhaupt is meer lokale beleidsvrijheid in de Participatiewet een must. Officieel was het een decentralisatie, maar niet voor niets is de wet in het verleden een schijn-decentralisatie genoemd.
     
  • Blijf experimenteren. De wet zoals die is kan beter, en we hebben geleerd hoe we nog beter wetenschappelijk onderzoek kunnen doen naar deze doelgroep. Daar niets mee doen is kapitaalvernietiging. Nieuwe experimenten zouden moeten voortbouwen op het geleerde: meer deelnemers, over een langere periode, liefst in meerdere gemeenten tegelijk op dezelfde manier. En ruimhartig gefaciliteerd en gefinancierd door de rijksoverheid (het gaat tenslotte om het verbeteren van een landelijke wet, en besparingen gaan ten bate van het landelijke bijstandsbudget). De maximale experimenteertermijn in de Participatiewet (tussen de twee en drie jaar) zou moeten worden opgerekt naar minstens vijf jaar.
     
  • De experimenten bieden op onderdelen veelbelovende resultaten. Dat het bewijs niet sluitend is, betekent niet dat we er nu niets meer me moeten doen. Kleinere effecten op werkzoekgedrag, vertrouwen en deeltijd- en vrijwilligerswerk zijn belangrijk genoeg om van te kijken of het, breder geïmplementeerd en over een langere periode, doorzet en de moeite waard is.
     
  • In het algemeen zou het goed zijn om meer geld beschikbaar te maken voor begeleiding van bijstandsgerechtigden. Re-integratiemiddelen zijn de afgelopen jaren met twee-derde gekort. Mensen hebben behoefte aan persoonlijk contact. En (los van dit onderzoek) door dat persoonlijk contact kunnen gemeenten ook mensen beter helpen wanneer ze hulp nodig hebben met schulden of zorg. De baten daarvan zijn lastig kwantificeerbaar (en dus is een bezuiniging makkelijk ingeboekt, want de kosten zijn dat wel), maar het scheelt de overheid ook veel geld als mensen bijvoorbeeld geholpen kunnen worden met een schuld voordat deze zeer problematisch is en bewindvoering nodig is. Meer geld dus, voor re-integratie en lagere caseloads[17] voor medewerkers van de sociale dienst.
     
  • Heel belangrijk bij de interpretatie van de experimenten is dat de intensieve begeleiding niet bestond uit “meer verplichtingen”. Zo is het wel ooit ingestoken vanuit de landelijke politiek, maar in de praktijk hebben gemeenten de intensieve begeleiding vormgegeven op een sociale, op vertrouwen en autonomie gerichte aanpak. De bescheiden positieve effecten hiervan mogen niet gespind worden tot “meer verplichtingen werken” of een roep om een strengere tegenprestatie.
     
  • Bovenstaande gaat veelal om aanpassingen van het huidige stelsel, maar aangezien de Participatiewet niet beter lijkt te presteren dan verschillende alternatieven is het ook mogelijk om het huidige stelsel meer principieel ter discussie te stellen, en te vervangen voor een systeem met minder verplichtingen, controle en boetes.
     
  • Kijk waar mogelijk of (elementen van) het sociale stelsel gebaseerd kunnen zijn op universaliteit, en niet op selectiviteit. De afgelopen jaren was de beweging juist het omgekeerde. Een universele ‘langdurigheidstoeslag’ werd vervangen door een ‘individuele inkomenstoeslag’ waar mensen pas recht op hebben als ze hem zelf aanvragen. Dit bespaart de overheid ongetwijfeld kosten (op de korte termijn), maar de vraag is of deze niet dubbel zo hard terugkomen doordat burgers stress ervaren en hun vertrouwen in de overheid verliezen – naast de kosten van extra bureaucratie. Ook komen mensen in de problemen wanneer er (onterecht) vanuit wordt gegaan dat iedere burger zelfredzaam genoeg is om te weten waar hij of zij voor in aanmerking komt, en dat zelf kan aanvragen.


János Betkó schreef dit stuk op persoonlijke titel, als betrokken GroenLinks-lid. Hij was projectleider van het Nijmeegse bijstandsexperiment, en doet als buitenpromovendus sociologie aan de Radboud Universiteit onderzoek naar de effecten van het experiment.

 

[1] Andere gemeenten hebben soortgelijke experimenten gedaan (o.a. Amsterdam, Apeldoorn en Oss), maar bleven daarbij binnen de kaders van de wet. Het Amsterdamse experiment loopt nog. Lees hier meer over de redenen waarom sommige gemeenten zijn afgehaakt van het experiment met de bijstand.

[2] Onder de Participatiewet mogen mensen maximaal zes maanden lang 25 procent houden van hun bijverdiensten, tot een maximum van zo’n 200 euro, en de rest wordt ingehouden op de uitkering. In het experiment mochten deelnemers voor de gehele duur (ongeveer twee jaar) 50 procent van hun bijverdiensten houden, met hetzelfde maximum van 200 euro.

[3] Uit het Nijmeegse onderzoek blijkt dat 35 procent van de deelnemers te kampen heeft met lichamelijke en 28 procent met geestelijke gezondheidsklachten die het werken belemmeren. Daar komt nog bij dat de deelnemers aan het experiment gemiddeld genomen een kansrijkere groep zijn dan degenen die zich er niet voor hebben ingeschreven, dus over het totale bestand zijn de problemen waarschijnlijk groter.

[4] De uitzondering is hier overigens alleenstaande ouders, maar die groep mag slechts 12,5 procent houden van bijverdiensten.

[5] Zie o.a.: Betkó J., Spierings N., Gesthuizen M., Scheepers P. (2019) The Who and the Why? Selection Bias in an Unconditional Basic Income Inspired Social Assistance Experiment; Betkó, J., Sociaal experimenteren met de bijstand, Sociologie Magazine, vol. 27, iss. 4, (2019), pp. 22-24; De Boer, H-W, Bolhaar, J., Jongen, E., & Zulkarnain (2020).  Evaluatie experimenten Participatiewet: Effecten op de uitstroom naar werk. CPB: Den Haag.

[6]Verlaat, T., de Kruijk, M., Rosenkranz, S., Groot, L., & Sanders, M. (2020). Onderzoek Weten wat werkt: samen werken aan een betere bijstand, Eindrapport. Utrecht: Universiteit Utrecht.  In enkele andere gemeenten kwamen wel positieve resultaten uit de lokale analyses, maar ik beperk me hier tot wat bevestigd is in het CPB-onderzoek van De Boer et. al.

[7] De invulling van het experiment verschilde per gemeente. In sommige gemeente kregen de mensen die een ontheffing hadden van de arbeidsplicht wel nog enige begeleiding, in andere gemeenten niet. De gemeenten die een ontheffing + begeleiding boden lijken over het algemeen positievere resultaten te hebben dan gemeenten waar mensen helemaal met rust werden gelaten.  

[8] Het informele consortium bestaande uit de onderzoekers die de lokale experimenten hebben geëvalueerd, afkomstig van Universiteit Tilburg, Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht, Hogeschool Saxion en de Radboud Universiteit.

[9] Mark Sanders, János Betkó, Arjen Edzes, Peter Gramberg, Loek Groot, Ruud Muffels, Stephanie Rosenkranz, Richard Rijnks, Niels Spierings, Viktor Venhorst, Timo Verlaat, De Bijstand kan Beter, Me Judice, 28 mei 2020.

[10] In de procesevaluatie die is gedaan door ZonMW in de rapportages van CPB en LOEP, en in de lokale rapporten.

[11] Deelnemers aan de intensieve begeleiding waren hier heel positief over; het ging dan wel om een coachende vorm van begeleiding, met veel aandacht voor de persoon en weinig ‘drang en dwang’.

[12] Daar valt natuurlijk tegenin te brengen dat het aantal mensen dat dergelijke hulp nodig heeft kleiner wordt als er een ruimhartig basisinkomen is. Daar wil ik voor een deel wel in meegaan, maar dan nog zullen er mensen zijn met schulden of een zorgbehoefte.

[13] Newton, K, Stolle, D, & Zmerli, S (2018) Social and Political Trust, in: E. M. Uslaner (editor) The Oxford Handbook of Social and Political Trust, New York: Oxford University Press, 37-56.

[14] Kumlin, S., & Rothstein, B. (2005). Making and breaking social capital: The impact of welfare-state institutions. Comparative political studies, 38(4), 339-365.

[15] Moynihan, D., Herd, P., & Harvey, H. (2015). Administrative burden: Learning, psychological, and compliance costs in citizen-state interactions. Journal of Public Administration Research and Theory, 25(1), 43-69.

[16] Mensen zouden door de werking van het toeslagenstelsel boven dat bedrag aan inkomsten meer kunnen verliezen aan toeslagen dan dat ze aan inkomsten hadden.

[17] Hoeveel bijstandsgerechtigden worden begeleid door één medewerker.

Reacties

Carin Hereijgers

Ik heb een opmerking bij dit gedeelte van het artikel:

"Het slechte nieuws voor voorstanders van een basisinkomen, vanuit het perspectief van betaalbaarheid, is dat mensen in de bijstand zoals gezegd wel behoefte hebben aan contact met de gemeente.[11] Het loket van de sociale dienst is ook de plek waar veel mensen terechtkunnen met vragen over andere onderwerpen, waar ze kunnen worden doorverwezen naar schuldhulpverlening of een zorgverlener. De lokale overheid heeft een belangrijke signalerende en doorverwijzende rol, en in de praktijk ligt die veel bij de sociale dienst. Als dat contact wegvalt, moet er iets anders georganiseerd worden.
Natuurlijk kan dat ook op andere manieren, maar dat kost wel geld. Het betalen van een basisinkomen door het “afschaffen van de bureaucratie” is dus niet verstandig, want een deel van die bureaucratie is wenselijk en noodzakelijk.[12]"

Mijn opmerking is dat we als denktank basisinkomen zeker niet ervoor zijn dat mensen aan hun lot overgelaten worden. Ook wij vinden dat het goed is als mensen begeleid worden. Daar moet ook capaciteit en geld voor blijven. Het is alleen zo dat mensen beter niet begeleid kunnen worden door de mensen die hen ook controleteren en boetes op kunnen leggen. Door het onvoorwaardelijke karakter van het basisinkomen is het juist beter mogelijk om mensen in vertrouwen en openheid tegemoet te treden waar dat wenselijk is.

János Betkó

Dag Carin, in principe klopt het natuurlijk dat wanneer het basisinkomen echt universeel is en toereikend voor iedereen, het controlerende deel van de bureaucratie afgeschaft kan worden. Ik heb wel twee bedenkingen bij wat je schrijft, één praktisch en de ander wat fundamenteler.

Om te beginnen praktisch: het lijkt logisch wat je schrijft, dat het beter is niet de mensen de begeleiding te laten doen die ook de controles doen. Het heeft echter ook voordelen wanneer dat gebeurt. Een voorbeeld: bij de gemeenten waar klanten nog regelmatig op gesprek komen (ieder half jaar bijvoorbeeld) kan onderdeel van zo'n gesprek zijn dat de bijstandsgerechtigde alle bankafschriften van de afgelopen maanden moet laten zien. Wantrouwend, ongetwijfeld vervelend en het schendt de privacy, maar daardoor kan een medewerker wel zien als iemand langzaam afglijd in de schulden. Dan kan tijdig ingegrepen worden (dmv bijvoorbeeld lichte schuldhulpverlening) zonder dat de bijstandsgerechtigde veel later (als de schulden vrijwel onoplosbaar hoog zijn geworden) onder bewind komt te staan en de financiële autonomie verliest. Juist bij dit soort onderwerpen willen mensen nog wel eens zwijgen tegen hulpverlening (uit schaamte) tot het te laat is. Natuurlijk zitten er ook nadelen aan begeleiding en controle bij dezelfde instantie, maar het is niet zwart/wit.

Mijn tweede (fundamentelere) punt betreft de betaalbaarheid. Het is mooi dat jullie bij de denktank basisinkomen vinden dat mensen goed begeleid moeten worden, mijn punt in bovenstaand stuk is: dat moet wel betaald worden. Ik ken jullie precieze voorstel niet, maar wat ik vaker zie in voorstellen voor een basisinkomen is dat het deels betaald wordt door "het afschaffen van de bureaucratie" - en dat kan dus niet, als je mensen goed wil begeleiden. Mijn vraag aan jou (jullie) is dan ook: houden jullie er rekening mee in de doorrekeningen, en zo ja: is er een idee over hoe die begeleiding er dan uit zou moeten zien, en door wie die gedaan wordt?

Wat hieraan raakt (en wat ik opzettelijk had weggelaten uit mijn artikel omdat het en te lang werd, en het te ver af stond van mijn eigen onderzoek, maar hier dan alsnog): zelfs het wegbezuinigen van het handhavings-/controleapparaat vraag ik me van af of het helemaal mogelijk is, zelfs bij een onvoorwaardelijk basisinkomen. Dit heeft te maken met de heel fundamentele vraag: hoe hoog gaat het basisinkomen zijn? Er is een enorme diversiteit in personen en gezinnen die op het minimum zitten. Wanneer je een basisinkomen instelt dat ergens tussen de bijstandsnorm en het minimumloon zit (de meeste rekenvoorbeelden die ik ken zitten daar ergens), gaat dat voor sommige mensen en gezinnen in kwetsbare situaties niet genoeg zijn. En dan? Ik vermoed (en hoop) niet dat het antwoord van GroenLinks gaat zijn dat die mensen pech hebben. Dan toch nog een stukje bijzondere bijstand? Of extra toeslagen voor bepaalde, nauw omschreven situaties? Je voelt 'em al aankomen: de uitvoering daarvan vraagt menskracht (en bureaucratie), en als daar geld gaat worden uitgekeerd, gaan mensen eisen dat daarop gecontroleerd wordt. En ook met een basisinkomen zullen mensen in de schulden raken; schuldhulpverlening is (vaak) ook deel vd sociale dienst, dat kan ook niet helemaal worden afgeschaft (zonder dat mensen in de problemen raken).

Lang verhaal kort: ik vermoed dat veel voorstanders van het basisinkomen zich te rijk rekenen als ze de hele bureaucratie willen afschaffen (en met de opbrengst daarvan het basisinkomen willen betalen). Ik ken jullie concrete voorstel niet, dus weet niet in hoeverre dat bij jullie aan de hand is, maar vind het belangrijk om het in het algemeen te benadrukken om dat ik soms mensen er wat al te makkelijk mee zie rekenen.

Leon Segers

Mooi, die experimenten met de "regelvrije bijstand". Er zal ook wel wat positiefs uitkomen, zeker als je het een beetje positief bijdraait. Kleine effecten en de vraag is wat de belangrijkste (succes)factoren zijn. Nadenkend over de invoering van een basisinkomen van de kant van de lonen en de loonkosten, is er natuurlijk ook een heel verhaal te vertellen, dat uiteraard een geheel vormt bij de universele invoering van een basisinkomen. Langs die kant komen heffing van loonbelasting en inkomstenbelasting al snel aan de orde. Invoering van een OBi vereist dan ook een drastische hervorming van het belastingsysteem. Heffing van loonbelasting is uiteraard contraproductief als het gaat om de bevrijding van de arbeid, uit het loonslavendom en sowieso fnuikend voor de flexibilisering van de "arbeidsmarkt". Afschaffing van de loonbelasting (en sociale lasten!), die zal leiden tot een drastische verlaging van de loonkosten is bovendien ook noodzakelijk in het kader van de ecologie en van de (de)globalisering c.q. circulariteit. Ik ben van mening dat naast de opportinuïteit van de invoering van een basisinkomen dat zal leiden tot vrijheid voor mensen en bevorderlijk zal zijn voor de creativiteit, de inzet en de koers van GroenLinks de drastische verlaging van de loonkosten ook hoog op de prioriteitenlijst moet houden. Dat laatste dat als consequentie heeft de verlegging van de belastingdruk van de loon- en inkomstenbelasting naar de grond- en hulpstoffen, vereist bovendien een Europese aanpak. En of deze aanpak steeds in het "Ruttense Nederlandse belang" zal zijn is maar de vraag. Het is i.i.g. voor de mensen en voor het milieu van wezensbelang.
wie de burger centraal stelt is voor een basisinkomen en wie de aarde liefheeft belast de voetafdruk.

Carin Hereijgers

Janos,

Allereerst moeten we samen constateren dat het gesprek over basisinkomen soms te eenvoudig wordt gevoerd inderdaad. Dat er een wereld van keuzes achter zit is belangrijk om te beseffen.

Dit gesprek gaat over begeleiding, bureaucratie en financiering. Maar we weten uit het onderzoek naar de regelvrije bijstand dat sowieso blijkt dat vertrouwen loont en dat ook de overheid er baat bij heeft als ze dat vertrouwen beter organiseert. En ook zien we dat het huidige sociale zekerheidssysteem op allerlei manieren in de voegen kraakt en aan een grondige make-over toe is. De grondtoon van de toekomstrichting zal vertrouwen moeten zijn. Basisinkomen kan daar sterk aan bijdragen.

Want voordat we over deelaspecten spreken, moeten we constateren dat er binnen GroenLinks (en andere partijen) een soort consensus is over het feit dat we een manier moeten zien te vinden om te stoppen met het stigmatiseren van mensen en - bij de toeslagenaffaire zelfs - discrimineren van mensen. Dit kunnen we bereiken door het ict-systeem anders in te richten of misschien zelfs toe te werken naar een menselijke maat van werken door ambtenaren. Maar dan ben je er nog niet, want door de voorwaardes die aan uitkeringen, toeslagen e.d. gesteld worden blijft controle nodig en hoe vriendelijk je ook controleert, het principe van controle is dat je vertrekt vanuit wantrouwen. Bij het tv programma Hollandse Zaken van 8 aug j.l. ‘Vermalen door instanties’ bleek dat alle gedupeerden op zich vriendelijk te woord werden gestaan door ambtenaren van uwv, belastingdienst of svb, maar dat het geautomatiseerde/bureaucratische systeem momenteel niet is ingericht op individuele uitzonderingen, ontwikkelingen in mensenlevens of bv hybride vormen van werk of samenwonen, terwijl die hybride situaties steeds meer in opkomst zijn. Conclusie: de algemene bewegingsrichting moet die van wantrouwen naar vertrouwen zijn.

Bijvoorbeeld bij de begeleiding van mensen. Het is zeker goed dat mensen begeleid worden als ze financiële of andere problemen hebben en mensen schamen zich er vaak voor om ermee voor de dag te komen inderdaad. Mijn voornaamste punt is dat een verplichtende organisatie zoals de overheid natuurlijk wel de informatie op tafel kan krijgen, maar dat je mensen misschien toch beter kunt helpen als ze in vertrouwen begeleiding kunnen zoeken op een plek waar ze zich ook veilig voelen. Dat soort begeleiding is heel belangrijk en het zou ook eenvoudiger worden met een basisinkomen. Het basisinkomen is er geenszins om mensen aan hun lot over te laten. Dat is echt een misverstand. Met het basisinkomen kan de overheid de ruimte nemen om een andere rol aan te nemen en mensen met vertrouwen te begeleiden, omdat ze niet meer op voorwaarden hoeft toe te zien. In sommige gemeentes wordt dat binnen de huidige knellende kaders al geprobeerd en het is duidelijk dat dat goed effect sorteert. Die situatie willen we dus bevorderen. En het kan heel goed zijn dat de overheid dat niet allemaal alleen hoeft te doen, omdat mensen met een basisinkomen zelf meer zekerheid ervaren om voor zichzelf overzicht te krijgen of iemand te raadplegen waar zij zich goed bij voelen. De overheid hoeft niet de spil hierin te zijn. En daarin kan een deelbezuiniging zitten op dit terrein, maar het is zeker niet onze inzet om op dit soort begeleiding te bezuinigen.

Je spreekt verderop ook over schuldhulpverlening. De overheid is vaak een van de ergste schuldeisers. Ook hier zou de overheid een andere rol kunnen overwegen en met meer coulance naar haar burgers kunnen kijken en ook binnen de eigen overheidsfuncties: de rijksoverheid zorgt er nu vaak voor dat gemeentelijke schuldhulpverleners hun handen vol hebben aan de zorgen die het Rijk met haar eisen en boetes veroorzaakt…..Natuurlijk moeten mensen belasting e.d. betalen, maar daarop handhaven kan sympathieker en slimmer.

Wat betreft je tweede punt, de betaalbaarheid. Bij het financieren van een basisinkomen komt heel wat kijken. Een deel van de bureaucratie afschaffen is zeker niet genoeg hiervoor. Er is een nieuwe benadering van de rijksbegroting nodig. Zowel bij de inkomsten als de uitgaven. Door de huidige crisis bij de belastingdienst zijn verschillende partijen daar al mee aan de slag gegaan. We zien plannen van Fvd, D66 en 50 Plus op dit terrein. GroenLinks heeft - mede nav de aangenomen motie van de denktank basisinkomen - ook een rekenvraag bij de planbureaus neergelegd. Elke partij maakt daarbij eigen keuzes. GroenLinks kan dat ook nog doen.

Een paar voorbeelden. Bij FvD wordt de jaarlijkse vrijwilligersvergoeding meegerekend. Bij D66 wordt de kinderopvangtoeslag ondervangen door gratis kinderopvang en bij 50 Plus is er aandacht voor het gemak om toegevoegde inkomsten niet meer met ingewikkelde formulieren aan te vragen. Ik ben benieuwd welke inzet GroenLinks heeft gepleegd. Natuurlijk hoop ik dat er gerekend wordt met een hoog genoeg bedrag om zo min mogelijk mensen in de armoede te houden. In de berekeningen van het CPB die gebruikt zijn bij het armoededebat in de Tweede Kamer vlak voor de zomervakantie, had het basisinkomen de beste papieren doordat het van alle berekende oplossingen het hoogste deel van het huidige armoedeprobleem wist op te lossen.

Voor de situatie van de andere armen is het in ieder geval zo dat ze een gegarandeerd vast inkomen per maand hebben en dat alles wat ze bijverdienen – na aftrek van inkomstenbelasting - gehouden mag worden. Vooral voor de werkende armen lijkt dit een van de weinige structurele oplossingen voor hun problemen. En bij de bijstand is de limiet voor bijverdienen er niet meer. Dat biedt ook al meer perspectief.

Dan blijven er nog mensen die niet kunnen bijverdienen. Zij zullen inderdaad gekeurd moeten worden bij ziekte, en hier ligt dan de grote uitdaging om ook daar met veel minder regels te gaan werken. Je schrijft “Je voelt 'em al aankomen: de uitvoering daarvan vraagt menskracht (en bureaucratie), en als daar geld gaat worden uitgekeerd, gaan mensen eisen dat daarop gecontroleerd wordt.” Blijkbaar is de belangrijkste reden om mensen te controleren dat gedacht wordt dat de belastingbetaler het anders niet meer begrijpt of niet meer bij wil dragen. Momenteel is de situatie zo dat de belastingbetaler bijdraagt aan het actief klem zetten van mensen. 10 % van de mensen moet misschien gecontroleerd worden, maar de 90 % andere mensen, die heus niet voor hun lol in regelingen zitten, hebben hier ook last van. Ik krijg de indruk dat steeds minder belastingbetalers medeplichtig willen zijn aan deze drang en dwang gezien het gesprek over de toeslagenaffaire en bijvoorbeeld het succes van Pieter Omtzigt bij de CDA lijsttrekkersverkiezingen. We zagen het bv bij de TOZO. Er is politieke ruimte ontstaan om te gaan werken met vertrouwen en coulance.

En dat alles kost wat meer geld, maar het levert ook veel op. Rust, zekerheid voor mensen, perspectief. En het bedrag dat het extra kost haalt het niet bij de belastingontwijking die bedrijven plegen of de subsidies die nog naar fossiele energie gaan of de bedragen die nu ‘gevonden worden’ om de coronacrisis te bestrijden om maar en paar zijstraten te noemen.

Rekenen aan modellen van basisinkomen kan allerlei kanten op gaan, maar de essentie is dat het de overheid
fundamenteel kan helpen bij het herstellen van het idee waar de sociale zekerheid met Drees en Klompé ooit om begonnen is : het herstellen van de ‘waardigheid’ van mensen. En ook het herstellen van vertrouwen, het sociale contract tussen de overheid en haar burgers. Wat mij betreft is dat de maatstaf waar we keuzes mee maken en ik proef in jouw verhaal en in dat van veel GroenLinksers bij de debatten tot nog toe dat we die inzet gewoon delen. Zorgt het basisinkomen voor de hemel op aarde? Nee. Er zullen mensen in moeilijke situaties blijven verkeren, maar de overheid zal zelf minder bijdragen aan die ellende. Het verdwijnen van stigma en stapels formulieren helpt daarbij. En mensen ervaren meer ruimte en tijd om elkaar terzijde te staan. We moeten elkaar scherp houden in de details, maar de details moeten niet een verder denken in deze constructieve uitweg uit een bestaand akelig systeem belemmeren.

János Betkó

Hoi Carin,

Volgens mij zijn we het over vrijwel alles wel eens hoor. Veel zaken die je noemt (overheid als meer fatsoenlijke schuldenaar, op de schop gooien van toeslagensysteem, mensen met meer vertrouwen tegemoet treden, niet meer subsidiëren van fossiele energie, strenger optreden tegen belastingontduiking, aanpakken van stigma en stapels formulieren) ben ik het ook zeker mee eens... maar die staan grotendeels los van het wel of niet invoeren van een basisinkomen.

Mijn punt blijft: Het is van essentieel belang dat als er een basisinkomen wordt ingevoerd voldoende middelen overblijven voor het vangnet naast/onder het basisinkomen: dingen die nu bestaan onder de noemer bijzondere bijstand, schuldhulpverlening, en wellicht handhaving (persoonlijk wil ik best een keer een boom opzetten om slechts marginaal te handhaven bij minima en daar veel meer te gedogen, maar ik heb grote twijfels of dat politiek haalbaar is - maar dat is voor een andere keer).

Wat dramatisch zou zijn is als er een basisinkomen wordt opgetuigd dat achteraf niet voldoende blijkt voor veel gezinnen, en dat we om dat basisinkomen te kunnen betalen de structuren hebben wegbezuinigd die er voorheen waren om die gezinnen te helpen (ook al is de hulp van nu alles behalve zaligmakend, dat ben ik ook met je eens).

Daarom zou ik een groot voorstander zijn van, voor er een basisinkomen komt, het heel concreet wordt doorgedacht. Wat krijgt ieder persoon / gezin? Voor welke gezinnen is dat niet genoeg om van rond te komen? Welke voorzieningen zijn er nog voor die gezinnen waar dat het geval is, en hoe is dat georganiseerd? Hoeveel mag dat kosten? Is dat een reëel bedrag?

Dit is niet bedoeld als 'belemmering' van de discussie, maar het is ook zeker geen detail. Dit moet je m.i. helder hebben voor je iets kan voeren (en volgens mij is dit ook best te doen). Je wil geen reusachtige systeemverandering die is gebaseerd op een nieuw vangnet (basisinkomen) om er dan achter te komen dat er gaten inzitten waar kwetsbare mensen doorheen vallen, en je niet de middelen hebt die te repareren.

Carin Hereijgers

Goeiedag Janos,

Natuurlijk zijn wij het over vrijwel alles eens. Dank voor je reactie.

Over de overheid: staar je ajb niet blind op de rol van de overheid voor mensen in moeilijke situaties. De overheid is sinds de toeslagenaffaire, maar ook de manier waarop ze schulden oplegt aan mensen e.d. niet de eerste partij die mensen in de arm zullen willen nemen om hen te helpen helaas. Bovendien kunnen mensen onderling meer voor elkaar betekenen als ze niet in 0-uren contracten dag en nacht hun agenda leeg moeten houden voor hun baas of door schaamte geen ruimte meer voelen om hun sociale netwerk aan te spreken. Met opgeheven hoofd hulp vragen bij de persoon/instantie die bij degene past, lijkt me een reële mogelijkheid.

Ik hoop dat, als het aan GroenLinks ligt, het basisinkomen inderdaad hoog genoeg wordt om met alle minnen en plussen ervoor te zorgen dat - net als de werkgroep Deel de Welvaart bij D66 doet - alles tot en met modaal er niet op achteruit gaat. Dat is gewoon mogelijk. Maar je moet er wel voor durven kiezen. D66 als partij heeft dat nog niet gedaan in het plan van Weyenberg. Dus daar ligt een kans voor GroenLinks. En er zullen altijd, zoals ik al schreef, mensen zijn die meer of minder pech hebben, maar als het sociale zekerheidssysteem eenvoudiger wordt, kunnen ze er toch gemakkelijker zelfstandig uit komen. Zou dat niet wenselijk zijn?

Je vraagt naar berekeningen hoe het georganiseerd wordt voor gezinnen. de vorige keer stuurde ik je de plannen van de politieke partijen. Een poosje terug heeft de vereniging hieraan gewerkt: https://nam05.safelinks.protection.outlook.com/?url=https%3A%2F%2Fbasisi.... Je vindt er eerst de beleidskeuzes met daaropvolgend de gevolgen voor de verschillende groepen.

En mijn punt dat daar boven uit gaat, is dat ik me erover verbaas hoeveel grote en kleine spijkers op laag water er nog gevonden moeten worden, willen mensen eindelijk afscheid willen nemen van de beklemming van het huidige systeem 'met enorme gaten waar kwetsbare mensen doorheen vallen en je niet de middelen hebt die te repareren' - op zoek naar een toekomst, die - in wereldwijde experimenten bewezen en door Nobelprijswinnaars en de VN aanbevolen - echt wel substantieel meer perspectief biedt. Ik schreef al dat het goed is om kritisch op elkaar te zijn, maar niet zo kritisch dat we de afslag naar een toekomst naar de 21e eeuw moeten missen, denk ik....

János Betkó

Carin, mijn onderzoek zegt: mensen met problemen hebben behoefte aan contact met de overheid. Dat kost geld, en al wat ik zeg is: "houd daar rekening mee als je een basisinkomen uitwerkt".

Als ik kijk op je link, zie ik dat (onder andere) voor 3 miljard ambtenaren wegbezuinigd kunnen worden. In een discussie elders op deze site zegt iemand zelfs 6 miljard. Dat zijn (uitgaande van 65.000 totale loonkosten per ambtenaar, volgens mij reëel), ruim 46.000 ambtenaren (of ruim 90.000 bij een bezuiniging van 6 miljard). Ik vind het niet gek (eigenlijk best verstandig) om je af te vragen wat deze mensen doen, en of ze inderdaad echt allemaal weg kunnen (en volgens mij kunnen ze dat lang niet allemaal, zoals ik hierboven heb betoogd).

Je kritiek op het huidige systeem is veelal terecht, maar heeft nogmaals weinig tot niets met het basisinkomen te maken. Ook zonder basisinkomen:
- kan de overheid een betere schuldenaar zijn;
- kan er een alternatief systeem zijn voor toeslagen (zonder dat bij de belastingdienst ligt);
- kan de hypotheekrente worden afgeschaft;
- kan de bijstand meer gebaseerd worden op vertrouwen;
- kan er meer erfbelasting, energiebelasting en dergelijke geheven worden (die ten goede komt aan bijv. sociale voorzieningen);
- etc. etc. etc.

Ja, dat kan in een systeem met een basisinkomen, maar dat kan ook allemaal ook zonder. Linkse politieke keuzes (en het oplossen van de beklemmingen van het huidige systeem) zonder basisinkomen zijn natuurlijk mogelijk. Door alles te koppelen vertroebelt m.i. de discussie.

Ik vind sommige dingen die je schrijft te weinig concreet, of de aannames te optimistisch: dat mensen (met opgeheven hoofd) zelf hulp gaan vragen "bij iemand die past", het klinkt prachtig, maar wie dan, en hoe? Als je net de 46.000 ambtenaren hebt wegbezuinigd die onder andere dit werk deden. Mensen die zich schamen voor financiële problemen, gaan die echt liever naar familie of vrienden dan naar een ambtenaar? Ik vraag het me ten zeerste af, juist een anonieme professional roept volgens mij minder schaamte op. Misschien "gaan mensen echt meer voor elkaar betekenen" als ze meer vrije tijd hebben, maar misschien ook niet, en dat zal niet voor iedereen gelden, en niet iedereen heeft een netwerk. De valkuil van geloven dat iedereen zelfredzaam is, daar trappen we niet meer in toch? Dus welk vangnet hebben we nog over voor die mensen, als er een basisinkomen is? Dit zijn serieuze vragen. De ‘gevolgen voor verschillende groepen’ (stap zes uit de link die je gaf) zijn interessant als indicatie, maar natuurlijk ook heel grof gegeneraliseerd, en die geven geen antwoord op dit soort vragen.

Feitelijk onjuist is dat "wereldwijde experimenten" iets bewezen zouden hebben. Er is nooit een serieus, langdurig experiment geweest met een universeel basisinkomen. Mincome in Canada en (recenter) Finland waren niet universeel. Canada was feitelijk het introduceren van een sociaal vangnet voor arme mensen waar dat nog niet bestond: ja, dat werkte, dat mag geen verbazing wekken. Finland was een experiment met werklozen. Direct cash transfers zoals die vaak gebruikt worden in de derde wereld zijn selectief en incidenteel (geld voor een korte periode, of eenmalig). Geld in Alaska van olie is een minimaal deel van de inkomens. Etc etc. Resultaten van een aantal van deze zaken zijn positief en zeker interessant om mee verder te gaan. Maar dat hiermee er een wetenschappelijke fundering zou liggen om in een westers land de hele sociale zekerheid en het belastingstelsel radicaal om te gooien, omdat we zeker weten dat dat goed komt: echt niet. Laboratoriumexperimenten, modellen, economische doorrekeningen: daar spreken de resultaten elkaar tegen, wetenschappers zijn het volstrekt niet eens. Ook onder wetenschappers die wel heil zien in meer sociaal beleid, is geen consensus over of een basisinkomen nou de beste weg is.

Dit alles zijn geen "details", is geen "belemmering van de discussie" en al helemaal geen "spijkers op laag water zoeken". Laten we vooral wel kritisch blijven, en niet eens zozeer op elkaar maar wel op de inhoud, op plannen en ideeën. Ze worden er als het goed is alleen maar beter van. Voor jou mag het duidelijk zijn dat we de afslag naar de 21 eeuw gaan missen als we niet vol voor het basisinkomen gaan, anderen zijn daar minder van overtuigt. En het overdrijven van het overdrijven van wetenschappelijk bewijs voor het basisinkomen, het wegwuiven van zelfs milde kritiek en het koppelen van het basisinkomen aan zaken die er los van staan gaat m.i. niet bijdragen aan het overtuigen van mensen.

Trevor

Ik moet zeggen dat ik de verzuchting over spijkers op hoog of laag water wel begrijp.

De eventuele introductie van een basisinkomen is een ENORME operatie die gemakkelijk 2 of 3 kabinetsperiodes eist en dus van een grote meerderheid van de tweede kamer instemming eist. Anders begint het volgende kabinet met de implementatie en draait het daarop volgende kabinet de boel weer terug.

Tegelijk moet je constateren dat volledige zekerheid over het pad tot implementatie niet te krijgen is gezien de lange implementatieduur. Niemand kan zo ver in de toekomst kijken, het is simpelweg onmogelijk alle vragen van te voren 100% te beantwoorden. En ik ben geen wetenschapper, maar een experiment dat - vooruit 99% zekerheid geeft lijkt me gewoon onmogelijk.

Het is daarmee heel makkelijk om argumenten tegen het invoeren van een basisinkomen te benoemen. De voorstanders van een basisinkomen moeten een flinke steen helling op duwen.

Ik zie echter ook de enorme kansen in een overstap naar een systeem waar een basisinkomen deel van is.

Daarom lijkt mij de aangewezen weg om, als je de principiële keuze om over te stappen naar een systeem met een basisinkomen eenmaalt neemt, stapsgewijs en werkendeweg de implementatie te doen. Net als bij de implementatie van het klimaatakkoord, het pensioenakkoord en bijv. ook het voorrnemen om Nederland in 2050 circulair te hebben maak je een keuze op hoofdlijnen die je vervolgens op detailniveau invult. Geheid maak je fouten, en daar zoek je een antwoord op, c.q. oplossing voor.

Wat mij betreft hoort daarbij ook dat je gaandeweg het traject bekijkt in hoeverre mensen nog behoefte hebben aan ondersteuning zoals János aangeeft. Ten minste een deel van de mensen die dat werk nu doet blijft dat dan gewoon doen.

Laten we wel zijn: het huidige systeem van fiscaliteit en sociale zekerheid is ook niet ff in een jaartje er neer gezet. (Zie bijvoorbeeld https://www.researchgate.net/publication/318797570_%27Omdat_het_historis... waar de geschiedenis uiteengezet wordt. Interessant leesvoer! Er gaan echt decennia over dit soort dingen heen.)

De bezwaren die János noemt zijn reëel, maar als ik een écht strategische keuze maak dan kies ik voor het starten met de implementatie van een vorm van basisinkomen.

Ook ik heb geen 100% eindbeeld. Voor mij staat echter als een paal boven water dat ons huidige systeem van fiscaliteit en sociale zekerheid een fundamentele herziening nodig heeft. In alleen maar aanpassingen binnen het huidige concept geloof ik niet meer.

Ik heb begrepen dat de Belastingdienst aan het bekijken is of een systeem met een negatieve inkomstenbelasting een vervanging kan zijn van het huidige toeslagencircus en een deel van de huidige aftrekposten (o.a. algemene heffingskorting als ik het goed heb). Dat lijkt me een prima eerste stap. Als je dat in 2025/2026 ingevoerd hebt, kun je daarna kijken wat je verder gaat doen. De richting is wat mij betreft zeer helder.

János Betkó

Helder en genuanceerd betoog, en in grote lijnen eens met veel van wat je schrijft. Wetenschappelijke zekerheid is niet te krijgen, zonder meer waar. Meer zekerheid dan we nu hebben denk ik wel; pak bijvoorbeeld een eiland (één van de Waddeneilanden, als ze willen?) en test een systeem daar 5 jaar uit (of test meerdere systemen op meerdere eilanden). Heb je nog steeds geen zekerheid, maar meer dan nu. Dat kan ook bijdragen om dat brede draagvlak te krijgen waarvan je (terecht) zegt dat het nodig is. Een stapsgewijze invoering kan ook inderdaad.

Wat betreft het niet geloven in aanpassingen van het huidige systeem: ergens snap ik dat wel, op basis van de afgelopen decennia. Echter: dat was waar politieke wil en meerderheid voor was. Dat betekent niet dat het niet anders zou kunnen, met andere politieke verhoudingen. Dat doordenkend: wat voor basisinkomen kunnen we verwachten, als de partijpolitieke verhoudingen ongeveer hetzelfde blijven?

Wanneer de verhoudingen drastisch wijzigen, en het opeens haalbaar is om inkomsten uit hogere erfbelasting, vermogensbelasting, afschaffing hypotheekrenteaftrek e.d. in te zetten voor sociaal beleid: dan zou ik een aantal opties naast elkaar zetten, inclusief enkele basisinkomenvarianten (bijv 'echt' UBI maar ook negatieve inkomensbelasting), maar ook bijvoorbeeld een stijging van het minimumloon (en daarmee de daaraan gekoppelde uitkeringen) in combinatie met een meer op vertrouwen gebaseerde aanpak, meer lokaal maatwerk, vervanging van het toeslagensysteem.

Maar goed, dat is waarschijnlijk precies wat al aan het gebeuren is in de programmacommissie voor het volgende 2eK-programma. Als partij wil je natuurlijk een principiële positie innemen. Ik heb hier vanuit mijn onderzoek niet zo veel meer aan toe te voegen. Ben heel benieuwd naar het verkiezingsprogramma!

Gerelateerde artikelen