5 minuten

Vergeet economisme! Pak financialisering aan

De financiële sector verstikt de reële economie en koloniseert de toekomst. Daar zou GroenLinks zijn pijlen op moeten richten.

Laat ik maar met de deur in huis vallen: ik ben niet gecharmeerd van het begrip ‘economisme’. Niet alleen vanwege de conceptuele vaagheid van het begrip, maar vooral omdat het in zijn huidige vorm te weinig concrete politieke handelingsperspectieven biedt. Om misverstanden te voorkomen: ik ben een voorstander van het problematiseren van de historische processen, actoren en ideeën die in samenhang een eendimensionale rekeneenheid opleggen aan menselijk handelen. Maar het begrip ‘economisme’ lijkt mij niet geschikt om dit effectief te benoemen en te vertalen in een politiek programma.

‘Economisme’ komt niet verder dan het beschrijven van het proces van commodificeren, het reduceren van het menselijk handelen en relaties tot verhandelbare objecten op een markt. In het proces verdwijnt de intrinsieke waarde en wordt alles vertaald in een uniforme geldwaarde. De gebruikswaarde wordt vervangen door de ruilwaarde. De commodificatie van het menselijk bestaan is een centraal begrip bij een grote reeks kritische denkers vanaf Marx. Waar het om gaat, is om het mechanisme achter de commodificatie te begrijpen en concrete politieke interventies te identificeren. De commodificatie moet worden ingebed in een breder systeem. Waar komt het vandaan? Welk doel dient het?

Schuldgedreven economisch model

In de sociale wetenschappen wordt al ruim twee decennia gediscussieerd over het veelzijdige fenomeen ‘financialisering’. Het verwijst naar de groeiende rol van financiële markten, motieven, modellen en partijen, zowel in de wereldeconomie als op het nationale en individuele niveau. Simpel gezegd gaat het om de groeiende dominantie van de financiële sector en hoe dit zich vertaalt naar verschillende maatschappelijke domeinen die tot voor kort niet met de logica van financiële markten te maken hadden, zoals kinderdagverblijven, universiteiten en sociale woningbouw. Aan het ene uiteinde beschrijft financialisering het proces van commodificatie in deze specifieke historische context: hoe de organisatorische principes van financiële markten geïnternaliseerd worden door organisaties en individuen. Aan het andere uiteinde is financialisering de structuur, het - schuldgedreven - economische model dat een financiële logica oplegt en door de onderwerping van maatschappelijke terreinen steeds dominanter wordt.

De financiële sector is niet meer de passieve intermediair die op de achtergrond besparingen en schulden met elkaar verbindt, maar is actief het handelen van niet-financiële ondernemingen, overheden en huishoudens gaan vormgeven. De rentenier is terug, onttrekt zuurstof aan de economie en legt haar zijn discipline op. Hierdoor is een specifiek type commodificatie ontstaan, waarbij de reële economie ondergeschikt is geraakt aan financiële principes. De meest opvallende uitingen van dit samenspel zijn de explosief toegenomen balansen (schulden en tegoeden) in alle sectoren ten opzichte van de omvang van de economie. In Nederland zijn de balansen nog meer toegenomen dan in de meeste omringende landen.

We zien dat de terugtrekkende overheid op veel maatschappelijke terreinen instellingen in de armen heeft geduwd van financiële intermediairs. Met name de overdracht van vastgoed, zonder voldoende financiële middelen om hiervoor zorg te dragen, in de eerste paarse periode, heeft een brede laag aangetast, van politiebureaus tot asielzoekerscentra.  Ziekenhuizen, ROC’s en universiteiten moeten zelfstandig hun gebouwen beheren en de bijbehorende leningen en rentederivaten afsluiten. We kennen de excessen, maar de structurele kosten, het weglekken van publiek geld naar financiële spelers en de financialisering van organisaties - oftewel het internaliseren van de organisatorische principes van banken - zijn minder bekend. Hier liggen veel politieke handelingsperspectieven. Bijvoorbeeld: breng het vastgoed terug onder beheer van de Rijksgebouwendienst, zodat de semipublieke instellingen niet in de fuik van banken lopen.

Kolonisering van de toekomst

In grote lijnen zien we hoe sinds de jaren 80 het aandeel van de lonen in de economie is achtergebleven, terwijl de schuldenlast van huishoudens is toegenomen en de consumptie heeft gestut. Dit is door de Britse socioloog Colin Crouch omschreven als ‘privaat keynesianisme’. Het verwijst naar een economisch model waarin huishoudens en niet de staat de risico’s dragen. In Nederland stegen de private schulden van 40 procent van het bnp in 1975 via 88 procent in 1995 tot 198 procent in 2011. Naast deze enorme private schuldenlast, die een claim legt op toekomstige inkomens en productie, hebben we de claim van pensioenfondsen op de toekomst. De collectieve spaarpotten in Nederland zijn in het beheer gekomen van peperdure buitenlandse vermogensbeheerders die het pensioenkapitaal risicovol beleggen. De opgerekte balansen van huishoudens zijn onderdeel van een economisch model waar politieke keuzes aan ten grondslag liggen. Het resultaat is een fragiel systeem dat de toekomst steeds verder koloniseert. Financiële intermediairs spelen een steeds grotere rol en romen inkomens af.

Als GroenLinks werk wil maken van de problemen die het signaleert onder de noemer van economisme is het nodig om het concept in een breder politiek, economisch en historisch kader te plaatsen. De term ‘financialisering’ kan hierbij helpen. Om financialisering terug te dringen, is het niet genoeg om het bestaande pakket maatregelen te verdedigen, zoals het opknippen van banken, hogere buffers en het afbouwen van de fiscale stimulering van schuld. Het is nodig om het probleem te verbinden met woningbouw, met de inrichting van de semipublieke sector en met pensioenfondsen, en om een coherent plan van aanpak te presenteren dat toekomstbestendig is. Op al deze terreinen heeft GroenLinks al goede voorstellen, maar het ontbreekt aan een verbinding en een gevoel van urgentie.

Economisme is nu te veel een pr-instrument en te weinig een centraal begrip in het conceptverkiezingsprogramma. Werk het uit, ga verder dan de kritiek op commodificatie, bijvoorbeeld door financialisering aan te kaarten. Laat het politieke bouwwerk, de structuur erachter zien en kom met een alternatief verhaal dat duidelijk maakt hoe GroenLinks de geldwisselaars uit de tempel gaat verdrijven.

Reacties

Theo Brand

Goed verhaal. Maar volgens mij dit GroenLinks het allebei!

peter van den bemt

Het is niet 1 van 2. Het is beide. Niet 'financialisering' beter dan, in plaats van, 'economisme'. Het is de constatering van alletwee. En ook alletwee doordetijdheen sterker ontwikkeld bij het afnemen van morele gedachten bij zaken. Economisme: alles wat morele waarde heeft wordt verdrongen of vervangen door het financiéle belang dat eraan gekoppeld wordt. Door(steeds meer) mensen, (liberaal georienteerde)leiders, die financieel belang zwaarder vinden wegen dan ieder ander belang. Dan kun je dat zien als een product, dat als ieder ander product evenzomakkelijk de, ook al bestaande, processen in de financiéle markt kan volgen. Maar dan is er OOK nog eens sprake van financialisering, het feit dat de financiële sector de reële economie verstikt en koloniseert de toekomst koloniseert. Alle reden om dat fors te bestrijden.

peter van den bemt

Omdat de voorlaatste zin niet goed loopt. Het is niet economisme OF finacialisering. En dan bestrijden. Het is beide, beide geworteld in het toenemende gebrek aan moraal (gepaard gaand met grote hebberigheid?). Werken aan de moraal heeft invloed op beide.

Hans Potters

Er moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de reële economie enerzijds - daar valt alles onder wat mensen nodig hebben van brood tot zorg en cultuur, ook het vrijwilligerswerk en het onbetaalde huishoudelijke werk!!! - en de monetarie die alleen over de fictie geld gaat. Fictie want geld is een set afspraken tussen instituten en zit dus collectief tussen onze oren. In een gezonde economie is de monetarie een betrouwbare afbeelding van de economie in bovengenoemde zin. Tegenwoordig echter slaat de monetarie nergens meer op. Dus zowel onze economie als ons financiële stelsel is door en door ziek. Pas als het onderscheid tussen economie en monetarie duidelijk gemaakt wordt is de ziekte duidelijk te diagnosticeren. Verder gaat het niet om hebzucht, dat is moraal, het gaat om macht. Wie veel geld heeft wordt macht toegekend. Maar dat is niet noodzakelijk. Geld kan ook zo gedefinieerd worden dat woeker en speculatie worden uitgebannen, kortom dat de macht uit het geld gehaald wordt. Zie Helen Toxopeus, 'Over een @nder soort geld'.

Reactie toevoegen

Gerelateerde artikelen